Miasta UMP są bardzo aktywne w realizowaniu polityki zdrowotnej
Piotr Wittman / www.gdansk.pl
Kto i za co odpowiada?
Przypomnijmy, że Sejm ogłosił rok 2026 Rokiem Profilaktyki Zdrowotnej, stawiając na działania prewencyjne, zdrowy styl życia i regularne badania.
Raport UMP pt. “Miejskie recepty na zdrowie. Programy polityki zdrowotnej w największych polskich miastach na tle działań na rzecz zdrowia publicznego” zawiera szczegółowe podsumowanie działań prozdrowotnych realizowanych w latach 2018-2023 przez samorządy największych polskich miast.
System ochrony zdrowia w Polsce oparty jest przede wszystkim na finansowaniu ze środków publicznych, w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, którego dysponentem jest Narodowy Fundusz Zdrowia. To na poziomie centralnym, z budżetu państwa i składek zdrowotnych, finansowane są świadczenia medyczne – od podstawowej opieki zdrowotnej, przez ambulatoryjną opiekę specjalistyczną i leczenie szpitalne, aż po refundację leków czy świadczenia wysokospecjalistyczne.
Równolegle istotną rolę odgrywają jednostki samorządu terytorialnego.
Na mocy ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustaw samorządowych gminy, powiaty i województwa realizują zadania własne w zakresie ochrony zdrowia. Obejmują one przede wszystkim: tworzenie, prowadzenie i nadzorowanie podmiotów leczniczych o charakterze publicznym (np. szpitali powiatowych czy przychodni miejskich), a także finansowanie i wdrażanie programów polityki zdrowotnej dostosowanych do lokalnych potrzeb.
ConnectiOn - nowa odsłona kampanii „Niebieskie Trampki”
Do kompetencji samorządów należą też m.in. profilaktyka i promocja zdrowia, działania edukacyjne, a także inicjowanie i realizacja programów dotyczących szczepień, badań przesiewowych czy profilaktyki uzależnień.
W praktyce oznacza to, że rząd odpowiada za systemowe zapewnienie świadczeń zdrowotnych i finansowanie leczenia. Samorządy koncentrują się zaś na działaniach wspierających – zwłaszcza w obszarach promocji zdrowia, profilaktyki oraz reagowania na lokalne wyzwania zdrowotne.
Starzejemy się
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 r. łączna liczba osób mieszkających w miastach UMP wyniosła około 6,8 miliona. Stanowi to 18,2 procent całkowitej populacji Polski, liczącej prawie 37,5 mln osób. Oznacza to, ni mniej, ni więcej, że decyzje podejmowane przez prezydentów polskich metropolii w zakresie ochrony zdrowia w dużym stopniu rzutują na ogólne wyniki zdrowotne w całym kraju.
Z raportu wynika, że w latach 2018–2023 z programów polityki zdrowotnej w miastach UMP skorzystało ponad 826 tys. osób. Łączna wartość działań wyniosła 161,5 mln zł, z czego aż 81 procent pochodziło ze środków własnych samorządów. Dane te potwierdzają, że miasta odgrywają ważną rolę w budowaniu zdrowia publicznego na poziomie lokalnym.
Szybkie starzenie się populacji w miastach UMP sprawia, że rośnie rola programów skierowanych do seniorów – od profilaktyki chorób przewlekłych, przez rehabilitację, po działania z zakresu wsparcia społecznego.
W nagłych sytuacjach pogorszenia zdrowia trzeba skorzystać z karetki pogotowia ratunkowego
fot. Jerzy Pinkas / www.gdansk.pl
W latach 2002–2023 liczba osób w wieku poprodukcyjnym w Polsce wzrosła z 5,8 do 8,8 mln (o 52 proc.), a w miastach UMP z 1,2 do 1,6 mln (o 39 proc.). Wzrost odnotowano w każdym z 12 miast, przy czym największy – ponad dwukrotny – w Rzeszowie, a najmniejszy w Warszawie (o 27 proc.).
Jesteśmy na krawędzi demograficznej zapaści. Raport Unii Metropolii Polskich
Prognozy mówią, że do 2050 r. liczba osób w wieku 65+ w miastach UMP osiągnie 2 mln, stanowiąc 31 proc. mieszkańców. Wzrasta też liczba osób powyżej 80. roku życia. W niektórych miastach, takich jak Bydgoszcz czy Łódź, mogą one stanowić nawet 10 proc. populacji. Zjawisku temu towarzyszy jednoczesny spadek liczby ludności w wieku produkcyjnym, co stwarza wyzwania finansowe i organizacyjne dla samorządów.
Ile miasta płacą na ochronę zdrowia?
Wydatki na ochronę zdrowia per capita (na głowę) w miastach Unii Metropolii Polskich wykazują duże zróżnicowanie pod względem zarówno wartości, jak i dynamiki zmian na przestrzeni lat 2018–2023.
Średniorocznie dla ogółu miast UMP w analizowanym okresie wyniosły one 107 zł, a pomiędzy 2023 i 2018 r. odnotowano wzrost na poziomie 9,1 proc. Spośród badanych metropolii najwyższe nakłady na zdrowie notuje Warszawa, gdzie w 2023 r. osiągnęły one poziom 202 zł na mieszkańca. Choć w latach wcześniejszych obserwowano pewne wahania, to ogólny trend pozostaje wzrostowy, co sugeruje stabilne i konsekwentne finansowanie sektora ochrony zdrowia w stolicy.
Lekarze z UCK zapraszają na bezpłatne badanie wątroby
Znaczące różnice w wydatkach można zauważyć w miastach takich jak Kraków i Rzeszów. W przypadku Krakowa w 2018 r. nakłady per capita wynosiły 126 zł, w kolejnych latach zaobserwować można było ich spadek, do 79 zł w 2023 roku.
Należy mieć także na względzie, że na zmienność wydatków wpływ mogły mieć zarówno sytuacja pandemiczna, jak i konflikt zbrojny w Ukrainie
Wśród miast, które odnotowały wyraźny wzrost nakładów na zdrowie, wyróżniają się Gdańsk i Poznań.
W Gdańsku od 2018 r. obserwuje się stopniowe zwiększenie wydatków, które osiągnęło szczyt w roku 2021 (106 zł), a następnie w 2023 r. ustabilizowało się na poziomie 84 zł.
mat. Unia Metropolii Polskich
Natomiast, Poznań wykazał szczególnie dynamiczny wzrost, osiągając w roku 2023 najwyższy wynik w swojej historii – 136 zł.
Z kolei, miastami o najniższych wydatkach na ochronę zdrowia są Szczecin i Bydgoszcz. W Szczecinie w 2023 r. nakłady wyniosły jedynie 51 zł per capita, co jest najniższą wartością spośród analizowanych jednostek. Bydgoszcz, mimo stopniowego wzrostu, również utrzymuje relatywnie niski poziom finansowania ochrony zdrowia, osiągając w 2023 r. 69 zł.
Na co idą pieniądze?
Znaczącą kategorią wydatków samorządów z UMP, oprócz bieżących (płace) i na zakup materiałów, stanowiły dotacje udzielane przez miasta na ochronę zdrowia. Ich udział w budżetach był najwyższy we Wrocławiu (70 proc.), Krakowie (55 proc.) i Gdańsku (64 proc.), co wskazuje na aktywną politykę wsparcia instytucji zewnętrznych świadczących usługi zdrowotne. Z kolei, najniższy odnotowano w Lublinie (4 proc.) i Bydgoszczy (8 proc.).
W okresie od 2018 do 2023 r. najwyższe nakłady na realizację zadań związanych z ustawą o ochronie zdrowia psychicznego ponosiła Łódź. Wydatki pojawiły się w 2020 r. i były bardzo wysokie – odpowiednio 54 mln zł, 53 mln zł i 64 mln zł w latach 2020–2022 (+19,1 proc. w 2022 r. względem roku 2020). Drugim miastem o najwyższych nakładach były Katowice, gdzie wartości kształtowały się w przedziale od 18 mln zł w 2018 r. do 18 mln zł w roku 2022 (+13,9 proc.)
Wydatki na przeciwdziałanie narkomanii rosły umiarkowanie, osiągając 13,2 mln zł w 2023 r. (z 7,1 mln zł w roku 2018). Katowice i Gdańsk wyróżniają się najwyższymi nakładami w 2023 r. (odpowiednio 4,2 mln i 2,9 mln zł). W pozostałych miastach poziom finansowania nie przekraczał 2 mln zł rocznie.
Bezpłatny dojazd i powrót z porodówki. Akcja społeczna CTaxi
Organizacje pozarządowe są najczęściej występującym typem wykonawcy zadań z zakresu zdrowia publicznego wśród analizowanych miast. Ich najwyższy udział odnotowano we Wrocławiu (59,7 proc.), Lublinie (51,5 proc.) oraz Katowicach (49,6 proc.), co wskazuje na silne zaangażowanie sektora obywatelskiego w działania z zakresu zdrowia publicznego i profilaktyki uzależnień.
Znaczący udział NGO występuje również w Gdańsku (48,1 proc.) i Poznaniu (36,2 proc.). Warto jednak zauważyć, że w Bydgoszczy i Krakowie udział organizacji pozarządowych jest relatywnie niski (odpowiednio 5,4 proc. i 14,2 proc.).
Specyficznym przypadkiem jest Poznań, który wyróżnia się bardzo wysokim udziałem samorządowych podmiotów leczniczych (38,6 proc.). W przeciwieństwie do Łodzi, Lublina, Krakowa czy Katowic, gdzie udział tej kategorii jest marginalny lub zerowy.
Istotną rolę w zapobieganiu chorobom i minimalizowaniu ich skutków stanowią szczepienia
fot. Dominik Paszliński/ www.gdansk.pl
Warto również podkreślić wysoką rolę jednostek organizacyjnych obszaru zdrowia w Bydgoszczy (57,1 proc.) i Łodzi (41,8 proc.), co świadczy o dużej instytucjonalizacji polityki zdrowotnej w strukturach miejskich. Gdańsk w tym zakresie z 23,3 procentami również plasuje się powyżej średniej ogólnopolskiej wynoszącej 14,2 proc., natomiast w pozostałych miastach – Krakowie, Wrocławiu, Katowicach i Lublinie – tego typu jednostki nie uczestniczyły w realizacji zadań w 2023 r.
Najciekawsze programy zdrowotne
Wśród obszarów najczęściej podejmowanych w ramach lokalnych polityk zdrowotnych realizowanych przez miasta UMP istotne miejsce zajmują działania wspierające leczenie niepłodności, szczególnie poprzez dofinansowanie procedur zapłodnienia pozaustrojowego (in vitro). Programy tego typu zostały wdrożone w szeregu dużych ośrodków miejskich, takich jak: Bydgoszcz, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Warszawa czy Wrocław.
Kolejną grupą docelową lokalnych strategii zdrowotnych są osoby starsze. Gdańsk, Kraków czy Lublin wdrażają programy ukierunkowane zarówno na wczesne wykrywanie i prewencję chorób przewlekłych, w tym cukrzycy, jak również na inicjatywy wspierające rozwój opieki długoterminowej i dziennej.
Część programów ma charakter wysoce specjalistyczny bądź unikalny. Przykładowo, w Łodzi realizowane są działania w zakresie wczesnego rozpoznawania przewlekłej choroby nerek, w Poznaniu i Wrocławiu – inicjatywy zabezpieczające płodność pacjentów onkologicznych, a we Wrocławiu również działania służące poprawie dostępności do rehabilitacji kardiologicznej.
Kraków wdrożył program zapewniający powszechny dostęp do defibrylatorów oraz edukację w zakresie udzielania pierwszej pomocy. Natomiast, Warszawa podejmuje działania prozdrowotne skierowane do osób w kryzysie bezdomności – co można odczytywać jako wyraz uznania dla potrzeb zdrowotnych grup szczególnie narażonych na marginalizację.
Niektóre miasta - Katowice, Kraków, Lublin, Poznań i Wrocław - oferują program profilaktyczny zapobiegania próchnicy u dzieci.
Michał Milka w Nowym Jorku o samotności osób z zespołem Downa
PROGRAMY ZDROWOTNE MIASTA GDAŃSK ZAPREZENTOWANE W RAPORCIE:
- Gdański Program Profilaktyki Cukrzycy – program polityki zdrowotnej dotyczącej prewencji cukrzycy typu 2 u osób w wieku aktywności zawodowej na terenie miasta Gdańska i gminy Stegna
- „Zaszczep się przeciwko grypie, a będziesz cieszył się jesienią życia” – program polityki zdrowotnej dla mieszkanek i mieszkańców miasta Gdańska w wieku 65 lat i więcej na lata 2020–2025
- „6-10-14 dla Zdrowia” – program polityki zdrowotnej dla mieszkanek i mieszkańców miasta Gdańska w zakresie prewencji i wczesnego wykrywania chorób cywilizacyjnych u dzieci i młodzieży
- Program profilaktyki zakażeń wirusami brodawczaka ludzkiego (HPV) na terenie Gminy Miasta Gdańska na lata 2019–2025
- Program wsparcia prokreacji dla mieszkańców miasta Gdańska na lata 2017–2025
Szpitale i przychodnie prowadzone przez miasta
Jeden z rozdziałów raportu dotyczy samorządowych podmiotów leczniczych. Widać tu duże różnice. Część miast posiada bowiem rozbudowaną sieć zróżnicowanych placówek – od szpitali i przychodni po wyspecjalizowane zakłady diagnostyczne i rehabilitacyjne – podczas gdy pozostałe w ograniczonym zakresie angażują się w tworzenie własnych podmiotów leczniczych, opierając system opieki na współpracy z innymi organizatorami.
W 2023 r. najwięcej samorządowych podmiotów leczniczych funkcjonowało w Łodzi - aż 79 jednostek. Na tę liczbę składają się: szpital, zakład opiekuńczo-leczniczy, 40 przychodni, 30 laboratoriów diagnostycznych, 5 zakładów rehabilitacji oraz 2 pracownie protetyki i ortodoncji.
Na drugim miejscu znalazła się Warszawa z 22 jednostkami, w tym 9 szpitalami, 12 przychodniami i zakładem opiekuńczo-leczniczym.
W Krakowie samorząd prowadzi trzy jednostki – dwa szpitale oraz zakład opiekuńczo-leczniczy. Podobnie jest w Poznaniu, gdzie samorząd jest organem tworzącym trzy placówki: dwa szpitale i przychodnię. Katowice oraz Wrocław dysponują skromniejszą siecią – w pierwszym funkcjonuje wyłącznie jedna przychodnia, w drugim dwie.
Absolutnym liderem wśród polskich metropolii posiadających największą liczbę placówek medycznych jest Łódź, miasto to prowadzi aż 79 różnego rodzaju jednostek, w tym szpital, zakład opiekuńczo-leczniczy i 40 przychodni
fot. Jerzy Pinkas / www.gdansk.pl
W Bydgoszczy samorząd tworzy pojedyncze podmioty: szpital oraz inny zakład spełniający warunki ustawowe, a w Lublinie działa wyłącznie jedna jednostka tego typu.
Gdańsk pozostaje jedynym miastem UMP, w którym nie zarejestrowano żadnej samorządowej placówki ochrony zdrowia – nie ma tu szpitali, przychodni, zakładów opiekuńczych czy diagnostycznych.
We wszystkich miastach UMP brak jest samorządowych sanatoriów, hospicjów stacjonarnych oraz zakładów pielęgnacyjno-opiekuńczych.
Co warto zmienić i poprawić?
Autorzy raportu formułują szereg rekomendacji, które mają pomóc samorządom w budowaniu bardziej efektywnych i stabilnych systemów zdrowia publicznego. Wśród najważniejszych znajdują się:
- wzmocnienie lokalnych struktur zajmujących się zdrowiem publicznym,
- lepsze i częstsze wykorzystanie danych, w tym map potrzeb zdrowotnych,
- uproszczenie zasad pozyskiwania pieniędzy z Narodowego Funduszu Zdrowia
- rozwój narzędzi cyfrowych do monitorowania efektów działań,
- profesjonalizacja komunikacji i informacji kierowanych do mieszkańców,
- stała wymiana wiedzy między miastami UMP,
- zwiększenie aktywności w obszarze zdrowia psychicznego i działań na rzecz dzieci oraz młodzieży.
Raport “Miejskie recepty na zdrowie. Programy polityki zdrowotnej w największych polskich miastach na tle działań na rzecz zdrowia publicznego” przygotował zespół autorski w składzie: dr Grzegorz Szczuka, dr Marek Jankowski, Michał Miguła.
Lepiej zapobiegać niż leczyć. Gdańsk zaprasza na 30 tys. bezpłatnych badań!
Pełna treść dokumentu jest do pobrania tutaj.
Unię Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza tworzy 12 największych miast: Białystok, Bydgoszcz, Gdańsk, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Warszawa i Wrocław.
Organizacja powstała w 1990 r. Dialog z rządem UMP prowadzi w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Ponadto opiniuje projekty ustaw dla Sejmu i Senatu, a jej przedstawiciele uczestniczą w pracach komisji parlamentarnych. UMP organizuje też konferencje i seminaria z udziałem polityków i ekspertów, przeprowadza różnego rodzaju analizy i wydaje publikacje.
