Kluczowym celem ustawy z 2024 r. było uniezależnienie finansów samorządów od decyzji rządu (np. zmian w PIT) i oparcie ich na faktycznych dochodach mieszkańców
fot. Gosiak1980/ Pixabay
Rewolucja w finansach
Celem najnowszego raportu UMP była ocena zmian systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego, które zostały wprowadzone ustawą z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego.
Ponad 90-stronicowy dokument sporządziła grupa 11 naukowców, reprezentujących takie uczelnie jak:
- Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
- Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
- Uniwersytet Warszawski
- Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach
- Uniwersytet w Białymstoku
Analiza wskazuje, że przepisy sprzed dwóch lat rewolucjonizują system finansowania samorządów, zwiększając znaczenie dochodów z podatków PIT i CIT. Autorzy dokumentu podkreślają, że jest to krok w dobrym kierunku.
Do tej pory dochody samorządów były naliczane na podstawie należnego podatku PIT i CIT - od 2025 r. są już obliczane jako procent od faktycznych dochodów podatników z obszaru samorządu z ostatniego roku.
Budżet Gdańska na 2026 rok uchwalony. Rekordowo dużo na inwestycje
Główną zaletą tej zmiany jest uniezależnienie dochodów samorządów od zmian w systemie podatkowym, takich jak ulgi, zwolnienia czy podwyższenie kwoty wolnej od podatku. Dla samorządów oznacza to większą stabilność finansową i przewidywalność w planowaniu swoich budżetów. Motywuje je także do aktywnego wspierania rozwoju gospodarczego na swoim terenie, aby mieć większy wpływ z tytułu CIT.
Mniejsze miasta mają lepiej
Duże miasta, w tym te tworzące UMP, doświadczają stabilności kosztem dynamiki wzrostu dochodów. Co to oznacza? Symulacje dla lat 2020-2024 pokazują, że choć nominalne dochody metropolii z PIT i CIT znacznie wzrosną (często ponad dwukrotnie w przypadku PIT), to procentowo zyskują one mniej niż mniejsze miasta na prawach powiatu.
Przeciętny przyrost dochodów z PIT w miastach UMP wynosi około 100-110 proc., podczas gdy w wielu mniejszych miastach sięga 150-200 proc. Różnice są więc znaczne.
Podobnie w przypadku CIT, wzrosty w metropoliach są umiarkowane (20-50 proc.), podczas gdy w mniejszych miastach mogą być kilkukrotnie wyższe.
Zdaniem naukowców, ustawa z 2024 r. niedostatecznie uwzględnia specyfikę metropolii w systemie wyrównawczym.
Wśród determinant potrzeb wyrównawczych pominięto tak istotne obszary dla dużych miast jak ochrona zdrowia czy gospodarka mieszkaniowa, co jest niezrozumiałe, biorąc pod uwagę liczbę szpitali i skalę zadań realizowanych przez metropolie w tych dziedzinach.
Do soboty Tydzień Zawodowca, z targami szkół ponadpodstawowych
– Efektywny system finansowania samorządów jest fundamentem rozwoju lokalnego i ich zdolności do świadczenia wysokiej jakości usług publicznych dla mieszkańców. Liczymy, że dialog i współpraca z rządem pozwolą na wypracowanie rozwiązań, które zapewnią sprawiedliwy i adekwatny podział środków, uwzględniający zarówno stabilność, jak i dynamiczny rozwój wszystkich jednostek samorządu terytorialnego – komentuje Dorota Bąbiak-Kowalska, Dyrektor Zarządzająca UMP.
Zmiany, zmiany, zmiany ...
Nowa ustawa o dochodach JST, wprowadzona od 1 stycznia 2025 r., zlikwidowała subwencję oświatową, która wcześniej miała spory udział w budżecie samorządów.
W miejsce subwencji wprowadzono pięć rodzajów potrzeb finansowych: wyrównawcze, oświatowe, rozwojowe, ekologiczne i uzupełniające. Jeżeli zwiększone dochody z udziałów w PIT i CIT są mniejsze od wyliczonych potrzeb, samorząd otrzymuje subwencję w wysokości tej różnicy.
Dzięki tym zmianom, mimo niższych procentowych udziałów, dochody JST ulegają zwiększeniu – według rządowych wyliczeń suma udziałów w PIT wzrasta z ok. 72,9 mld zł w 2024 r. do ok. 174,1 mld zł w 2025 r., a w CIT z 26,4 mld zł do 28,2 mld zł.
Nowo zdefiniowane udziały kształtują się następująco:
- gminy: 7,0 proc. PIT i 1,6 proc. CIT
- miasta na prawach powiatu (Gdańsk): 8,6 proc. PIT i 2,2 proc. CIT
- powiaty: 2,0 proc. PIT i 1,7 proc. CIT
- województwa: 0,35 proc. PIT i 2,3 proc. CIT
Gdańsk sporo zyskuje
Metropolie – przyrost dochodów z udziału w CIT w 2024 r. wynosił średnio 41 proc. Wyjątkiem w tej dziedzinie jest Gdańsk. Nasze miasto osiągnęło znaczącą – w porównaniu do innych ośrodków UMP – wielkość symulowanego przyrostu dochodów z CIT równą 155 proc.
źródło: Ekspertyza UMP „Ocena skutków wprowadzenia ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego"
Pozycja Gdańska jako lidera w przyroście dochodów z udziału w CIT, pokazuje, że w metropoliach o silnej gospodarce nowy system może przynieść znaczące korzyści.
Inne duże ośrodki (Warszawa, Poznań, Katowice) odnotowują umiarkowane wzrosty, co może oznaczać konieczność szukania dodatkowych dochodów lub lepszego wykorzystania obecnej bazy.
Jeśli chodzi, o zastosowanie nowego systemu do danych za 2024 rok, to miasta UMP są skupione w przedziale wzrostu 60–120 proc. Najniższe wartości mają Warszawa (58 proc.) i Sopot (60 proc.). Średnia grupa (80–105 proc.) obejmuje m.in. Wrocław, Katowice, Kraków i Poznań. Najwyższe wartości wśród metropolii osiąga Gdańsk (115 proc.), co oznacza, że dochody z udziału w PIT mogłyby się zwiększyć ponad dwukrotnie.
Prezydent Aleksandra Dulkiewicz ponownie we władzach Unii Metropolii Polskich
Pełna treść dokumentu UMP pn. “Ocena skutków wprowadzenia ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego" jest dostępna tutaj.
Unię Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza tworzy 12 największych miast: Białystok, Bydgoszcz, Gdańsk, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Warszawa i Wrocław.
Organizacja powstała w 1990 r. Dialog z rządem UMP prowadzi w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Ponadto opiniuje projekty ustaw dla Sejmu i Senatu, a jej przedstawiciele uczestniczą w pracach komisji parlamentarnych. UMP organizuje też konferencje i seminaria z udziałem polityków i ekspertów, przeprowadza różnego rodzaju analizy i wydaje publikacje.
