23 czerwca

Pomnik-kamień z tablicą stanął u zbiegu ulic Kupały (pogańskie bóstwo Słowian) i księcia Mściwoja II.

 

Jego  budowa została zaakceptowana uchwałą Rady Miasta Gdańska 31 marca 2005 r.

 

Mosiężną tablicę ufundował konsul generalny Białorusi w Gdańsku. 

 

Na tablicy umieszczonej na głazie znajduje się napis (w języku białoruskim i polskim):

u spodu po stronie lewej (dla patrzącego) pióro w kałamarzu i otwarty, niezapisany zeszyt, po stronie prawej sentencja:

W uroczystości odsłonięcia pomnika Janki Kupały uczestniczyli m.in. prezydent Gdańska Paweł Adamowicz, konsul generalny Republiki Białorusi w Gdańsku Rusłan Jesienin oraz przewodnicząca mniejszości białoruskiej w Gdańsku Helena Głogowska.

 

Oprawę artystyczną podczas uroczystości zapewnił chór Cappella Gedanensis, który wykonał pieśń „Powstań Narodzie” ze słowami Janki Kupały.

 

Janka Kupała (biał. Янка Купала, właśc. Iwan Łucewicz, biał. Іван Дамінікавіч Луцэвіч) to klasyk literatury białoruskiej, poeta, dramaturg, publicysta, działacz narodowy i jeden z twórców białoruskiego języka literackiego. 

 

Przyszedł na świat w folwarku Wiazynka, niedaleko Mińska. Rodzice należeli do drobnej spauperyzowanej szlachty i dzierżawili ziemię od bogatszych folwarków. W 1898 r. ukończył białoruską szkołę ludową. Po śmierci ojca w 1902 r. najmował się do pracy na posadach m.in. domowego nauczyciela oraz oficjalisty w majątkach i browarze.

 

Do pierwszych utworów Kupały zalicza się kilka sentymentalnych wierszy w języku polskim, drukowanych w latach 1903–1904 w czasopiśmie „Ziarno” pod pseudonimem „K-a”. 

 

Pierwszym wierszem w języku białoruskim był utwór "Maja dolia", datowany na 15 lipca 1904 r. Pierwszy drukowany białoruski utwór Kupały to wiersz "Mużyk", który ukazał się 15 kwietnia 1905 r. w gazecie „Siewiero-Zapadnyj kraj”. 

 

Pierwszą publikacją w prasie białoruskojęzycznej był wiersz "Kascu", który został wydrukowany w Naszej Niwie 11 kwietnia 1907 r.  

 

Wczesne wiersze Kupały cechuje czerpanie inspiracji z folkloru i białoruskiej poezji XIX wieku.

 

W latach 1906–1907 powstawały poematy "Zimoju" (Zimą), "Nikomu", "Adpłata kachanniem" (Zapłata miłością). 18 stycznia 1908 r. Nasza Niwa opublikowała poemat "U Pilipauku". W tym samym roku Kupała ukończył pracę nad poematami "Adwiecznaja pieśnia "oraz "Za szto", których tematem jest ucisk i niesprawiedliwość społeczna.

 

W 1908 r. Kupała przeniósł się do Wilna, gdzie współpracował z redakcją Naszej Niwy. 

 

W okresie wileńskim życia poety powstawało wiele jego sztandarowych utworów – m.in. "Maładaja Biełaruś", "Zakliataja Kwietka", "Adcwitannie". 

 

W 1908 r. w Sankt Petersburgu ukazał się pierwszy tom poezji Kupały pod tytułem "Żalejka". W październiku tego roku Petersburski Komitet do spraw Druku przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych wydał decyzję o konfiskacie tomu jako wydania antypaństwowego oraz o pociągnięciu jego autora do odpowiedzialności. Ostatecznie decyzja została cofnięta, jednak w 1909 r. nakład książki został ponownie skonfiskowany na mocy decyzji wileńskiego generał-gubernatora. Aby nie zaszkodzić reputacji Naszej Niwy w oczach władz, Kupała porzucił pracę w redakcji.

 

W styczniu 1909 r. Kupała przeniósł się do Petersburga. Zapisał się tam na ogólnoedukacyjne kursy A. Czerniajewa, na których wykładali znani petersburscy uczeni. 

 

W 1910 r. ukazują się jego kolejne książki – poemat "Adwiecznaja pieśnia" oraz drugi tom jego poezji "Guślar". W zamieszczonych w tomie wierszach znaleźć można wezwanie do rozbudzenia godności narodowej oraz walki o wolność, jednakowoż wiersze z bezpośrednimi wezwaniami do narodowego powstania (m.in. utwór "Zwajawanym") nie trafiają do tomu, aby uniknąć kłopotów z cenzurą. 

 

W sierpniu 1910 r. poeta kończył poemat "Son na kurhanie" – jeden ze swych najwybitniejszych utworów, przedstawiający ubogą egzystencję ludu Białorusi i próbujący zgłębić przyczyny takiego położenia. Poemat ten ukazał się w druku dwa lata później.

 

W 1913 r. drukiem ukazała się komedia "Paulinka", pierwszy utwór sceniczny Kupały, wystawiony później na scenie – początkowo w Sankt Petersburgu, a potem – w Wilnie i Radaszkowiczach. 

 

Wiosną 1913 r. wyszedł drukiem trzeci tom poezji Kupały pt. "Szliacham życcia". Wiersze z tego tomu, w odróżnieniu od dwóch poprzednich, cechuje wpływ estetyki modernizmu i symbolizmu. 

 

Na wrzesień 1913 r. datowany jest najwybitniejszy utwór w przedrewolucyjnej twórczości Kupały – dramat "Raskidanaje hniazdo" (Rozrzucone gniazdo). Na przykładzie wiejskiej rodziny, która traci cały swój dobytek ukazana jest tragedia narodu białoruskiego. Sztuka została pokazana na scenie dopiero po rewolucji 1917 r., a wydrukowana jeszcze później – w 1919 r. w Wilnie.

 

Jesienią 1913 r. Kupała powrócił do Wilna, gdzie początkowo pracował jako sekretarz Białoruskiego Towarzystwa Wydawniczego, a potem ponownie podejmował współpracę z Naszą Niwą. 

 

Po rozpoczęciu I wojny światowej Kupała pracował nad cyklem antywojennych wierszy "Pieśni wajny". Jednocześnie pisał pełne antywojennej retoryki artykuły w Naszej Niwie. 

 

W 1915 r. wyjechał do Moskwy, gdzie podjął naukę na Uniwersytecie Ludowym im. Szaniawskiego. W Moskwie Kupała poślubił Uładzisławę Stankiewicz, po czym oboje przeprowadzili się do Mińska. W styczniu 1916 r. Kupała dostał powołanie do armii. Jego oddział stacjonował początkowo w Mińsku, a latem przerzucony został do Połocka. Podczas okupacji niemieckiej Kupała przebywał w Smoleńsku. 

 

Od października do grudnia 1918 r. Kupała stworzył cykl wierszy-wezwań, będących jego reakcją na wydarzenia tamtego okresu – rewolucję, okupację, powstanie Białoruskiej Republiki Ludowej. Do wierszy tych zalicza się m.in. utwory: "Czas", "Na schod", "Pczoły", "Zwany". 

 

Potem Kupała powrócił do Mińska, gdzie 25 sierpnia 1919 r. ukazał się pierwszy numer redagowanej przezeń gazety Zwon. Pisał dla niej nowe wiersze i publikował liczne artykuły na temat białoruskiego ruchu narodowego i walki o wolność. 

 

Na początku lat 20. XX wieku po powstaniu Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (BSRR), Kupała pracował na stanowisku zastępcy przewodniczącego Wydziału Literacko-Wydawniczego Ludowego Komisariatu Oświaty BSRR oraz redagował czasopismo Wolny ściah. 

 

W 1922 r. pojawiły się wiersze "Pierad buduczyniaj" oraz "Pazwali was…", w których Kupała wyrażał swoje zdanie o bolszewikach oraz zakłopotanie aktualnymi wydarzeniami. Obydwa utwory zostały zakazane, a nakład pierwszego numeru czasopisma Adradżeńnie, w którym wydrukowano wiersz "Pierad buduczyniaj" został skonfiskowany.

 

W tym czasie też Kupała ukończył pracę nad tragikomedią "Tutejszyja" – ironiczną panoramą miejskiego życia czasów okupacji. 

Oficjalna krytyka literacka obwiniła autora o „drobnoburżuazyjne narodnictwo” i „przeciwstawianie się dyktaturze proletariatu”. 

 

W 1924 r. Kupała wydał poemat „Bieznazounaje”, w którym wychwalał walkę o niezależność w poprzednich latach i wzywał, aby utrwalać to, co zostało już osiągnięte i pozostawić po sobie w pełni wolną Białoruś. 

 

Rok później Kupała otrzymał tytuł Ludowego Poety BSRR. Latem 1926 r. w czasopiśmie „Połymia” ukazywał się cykl wierszy, wśród których wiele było literackimi protestami m.in. "Carskija dary", "Kab", "Akou pałomanych żandar". Ich rozpowszechnianie zostało surowo zabronione.

 

W 1927 r. białoruskie gazety wydrukowały poemat Kupały "Z uhodkawych nastrojau", poświęcony dziesięcioleciu rewolucji październikowej - w utworze tym wydarzenia października 1917 r. wychwalone zostały z nadzwyczaj wielkim patosem, przez który przeziera jawna ironia.

 

Następne lata były czasem represji, które dotknęły inteligencję twórczą i Kupała przymuszony został do pisania pod dyktando władz pochwalnych wierszy wychwalających osiągnięcia socjalizmu. Wiele razy wzywany zostawał na przesłuchania w sprawie nieistniejącej w rzeczywistości kontrrewolucyjnej organizacji „Związek Wyzwolenia Białorusi”. Nie mogąc wytrzymać szykan 20 listopada 1930 r. poeta podjął próbę samobójczą. Złamany przez represje podpisał tak zwany „List otwarty Janki Kupały”, w którym odżegnywał się od narodowych ideałów. 

 

Twórczość Kupały lat 30. składa się w większości z pozbawionych wartości artystycznych prosowieckich wierszy i artykułów. Wyjątek stanowi cykl wierszy stworzonych w 1935 r., opowiadający o kolektywizacji poemat "Nad rakoj Aresaj" oraz poświęcony pamięci Tarasa Szewczenki poemat "Tarasowa dola". 

 

Wiersze powstałe w latach 30. weszły w skład tomu "Ad serca", za który Kupała otrzymał w 1941 r. nagrodę leninowską.

 

W 1941 r. w związku z okupacją Białorusi przez niemieckie wojska, Kupała ewakuował się do Moskwy, a stamtąd do Tatarstanu. Powstał wtedy szereg wierszy-apelów do narodu białoruskiego, w których Kupała wzywał do walki z okupantami.

 

Janka Kupała zginął tragicznie 28 czerwca 1942 r. spadając ze schodów w hotelu Moskwa. 

 

Do tej pory nie udało się wyjaśnić czy był to nieszczęśliwy wypadek, samobójstwo czy też zaplanowane morderstwo. 

 

Poeta pochowany został w Moskwie na cmentarzu Bagańkowskim. Po 20 latach jego szczątki przewiezione zostały na Białoruś.

 

Obecnie, Janka Kupała spoczywa na cmentarzu wojskowym w Mińsku, obok mogiły Jakuba Kołasa. Imieniem Kupały nazwana została ulica, park i stacja metra w Mińsku, rezerwat przyrody w pobliżu Wiazynki. W Mińsku działa Muzeum Kupały, mające swoje filie w Wiazynce, Laukach, Akopach i Jachimowszczyźnie. Imię Janki Kupały nosi Narodowy Teatr Akademicki w Mińsku oraz Uniwersytet w Grodnie.