Próżno szukać takich w Europie. Drzwi z Bazyliki Mariackiej odzyskają dawny blask

Stan drzwi ze świątyni wnikliwie zbadała ostatnio dr hab. Katarzyna Darecka z Muzeum Gdańska. Od lat specjalizuje się w tematyce zabytkowych drzwi. Jej prawie 450-stronicowa praca habilitacyjna pt. “Drzwi i wrota w Gdańsku. Od średniowiecza do współczesności” została wydana w 2024 r. przez Muzeum Gdańska. 

 

- Forma i konstrukcja drzwi z Bazyliki Mariackiej jest wyróżnikiem gotyckiej stolarki gdańskiej, nawet w skali europejskiej. Nigdzie indziej na kontynencie takich wrót nie robiono - podkreśla naukowczyni. 

Na czym polega oryginalność takich drzwi, jak w Bazylice Mariackiej?  

 

- Były budowane w ten sposób, że na konstrukcji deskowej, bardzo szerokich i masywnych dechach ustawionych pionowo, nakładano kratownice w układzie romboidalnym. Wewnątrz każdego rombu umieszczano czwórliść. Dodatkowo, ta kratownica montowana była ozdobnymi gwoździami w formie rozetki - albo kwiatowej, albo czwórlistnej. To, że w Gdańsku pomimo tak ogromnych zniszczeń podczas II wojny światowej, zachowało się kilka przykładów takich drzwi, jest naprawdę fantastyczne - ocenia Katarzyna Darecka. 

 

Podobne średniowieczne wrota ocalały też w kościele św. Trójcy, kościele św. Jana i kościele św. Mikołaja. W dwóch ostatnich świątyniach są one wewnętrzne. Niedużych rozmiarów drzwi z wieków średnich zachowały się też w Bazylice Mariackiej, obok Kaplicy Radnych.  

Naukowczyni dodaje, że wyjątkowość drzwi kościelnych z Gdańska ma też związek z ich kolorystyką. 

 

- Powszechna opinia jest taka, że stare drzwi powinny być ciemne. Tymczasem jest to absolutnie błędny osąd. Te drzwi były malowane w intensywnych kolorach, i to często w kilku. Z moich dotychczasowych badań nad zachowanymi reliktami, najczęściej powtarza się kolor czerwony, zielony oraz ugrowy (ziemisty pigment o barwie od żółtej, przez złocisto-żółtą, do żółtobrązowej) z jakimiś czarnymi dodatkami  - tłumaczy Katarzyna Darecka. 

 

W jakich kolorach były pomalowane drzwi z bazyliki, od strony ulicy Mariackiej?

 

- Na zewnątrz czerwonym i zielonym w odcieniu oliwkowym, a od wnętrza w całości na czerwono. Dziś oczywiście trzeba się mocno wpatrywać, aby dostrzec ślady tych  barw - wyjaśnia. 

 

Zdaniem naukowczyni, drzwi z kościoła Najświętszej Marii Panny powstały na początku XVI wieku. 

 

- Na innych wrotach z tej świątyni, które do 1945 roku były w Bramie Szewskiej, a potem zostały lekko przerobione i przeniesione do kościoła Świętej Trójcy, znajduje się inskrypcja z datą 1511. Są one prawie bliźniaczo podobne. Stąd można wnioskować, że w podobnym czasie zostały wykonane także drzwi z bazyliki - dodaje.   

Podczas dokładnej inwentaryzacji drzwi Katarzynie Dareckiej udało się odkryć, nieznany wcześniej, ciekawy szczegół.

 

- Okazało się, że były one kiedyś wyższe niż są obecnie. Teraz mamy prostokątne skrzydła i u góry w łuku bramy jest wstawione nadświetle o formach maswerkowych. Ale ten element nie jest oryginalny. Zachowana ikonografia wskazuje, że podobne nadświetle, już z przeszkleniem, pojawiło się około połowy XIX wieku. Tak przetrwało do końca II wojny światowej. Na miejsce zniszczonego nadświetla zaprojektowano nowe w 1952 r., które widzimy do dziś. Co świadczy o tym, że wrota wyglądały kiedyś inaczej? Od wnętrza zachowały się haki, na których teraz wiszą kinkiety. Te haki dawniej służyły do zawieszenia zawiasów na drzwi. I właśnie w połowie XIX wieku górna część drzwi została obcięta. Prawdopodobnie miało to związek z ich odkształceniem. Pierwotnie miały one ponad 6,5 metra wysokości - opowiada Katarzyna Darecka. 

Dzisiejsze drzwi są wysokie na 4,40 metra. Dowodem na zmniejszenie ich rozmiarów o około dwa metry są pozostałości przeciętych, drewnianych kołków.   

 

- Poza tym, ich górna krawędź jest równa. Była pewnie podszlifowana. I nie ma tam żadnej farby i zacieków. A na wszystkich innych krawędziach właśnie ta kolorystyka i wymalowanie jest najlepiej zachowane, dlatego, że tam światło i woda raczej nie docierały - podkreśla.  

Naukowczyni chciałaby doprowadzić do rekonstrukcji kolorystyki na drzwiach z Bazyliki Mariackiej. 

 

- Z myślą o tym opracowałam już dokładny program prac konserwatorskich. Moim zdaniem, wiedza, że taka stolarka była malowana w wielu intensywnych kolorach nie może być tylko na papierze i pozostać w świadomości naukowców i konserwatorów zabytków. Konsultowałam to już z naszym pomorskim środowiskiem konserwatorskim i toruńskim. Wszyscy doszliśmy do wniosku, że warto pójść o jeden krok dalej. I nie działać tylko asekuracyjnie na zasadzie konserwacji istniejącej substancji - mówi Katarzyna Darecka.

 

Jak może wyglądać odmalowanie średniowiecznych drzwi?

 

- Na pewno nie zamaszyście pędzlami, bo powierzchnia drzwi jest już zdestruowana. To będzie robione techniką konserwatorską, prawdopodobnie kreseczką, z bardzo dużym wyczuciem estetycznym. Najpierw konieczne będą próby różnego stopnia krycia kolorem, żeby nie przesadzić. W żadnym wypadku to nie może być “nówka”. Trzeba to zrobić w wyważony sposób, ale jednocześnie wyraźnie zaznaczyć, że kiedyś były czerwone i zielone - objaśnia.  

Miejskie dotacje na zabytki: kościoły, hale postoczniowe i kamienice

Teraz pomysł odtworzenia kolorów na drzwiach z kościoła NMP czeka na formalną zgodę Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Dariusza Chmielewskiego, choć wstępnie, po pierwszej rozmowie, odniósł się przychylnie do tej idei. 

 

Poprzednia fachowa pielęgnacja zabytkowych drzwi miała miejsce około 10 lat temu. 

 

- To były prace o charakterze bardziej zachowawczym. Te wszystkie zabiegi będą powtórzone. Czyszczenie, impregnacja, czy uzupełnienie jakichś drobnych ubytków, ale też nie wszystkich, bo nie chcemy usuwać historycznej patyny, która powstawała przez kilkaset lat. Co też istotne, podczas tej poprzedniej konserwacji zostały usunięte ciemnobrązowe przemalowania od strony wnętrza. I po zdjęciu tych warstw wtórnych odsłonięto wówczas oryginalne czerwone, takie jak w czasach gotyku. Czerwone drzwi były bardzo powszechne w całej Europie w średniowieczu - nadmienia Katarzyna Darecka.  

 

Na drzwiach z kościoła NMP oprócz resztek czerwieni zachowały się też fragmenty jasnej zieleni w odcieniu oliwkowym.    

Oryginalną kolorystykę z wieków średnich można zobaczyć w Gdańsku jeszcze na drzwiach wewnętrznych do zakrystii w kościele św. Jana oraz kościele św. Mikołaja. 

 

Rewaloryzacja zabytkowych drzwi z Bazyliki Mariackiej ma także polegać na odtworzeniu ich pierwotnej wielkości.