Czym jest niematerialne dziedzictwo? To przede wszystkim wspólne dobro i wszelkiego rodzaju wsp tradycje i przekazy ustne, w tym język; sztuki widowiskowe, zwyczaje, rytuały i obrzędy świąteczne; wiedza i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata; umiejętności związane z rzemiosłem tradycyjnym, które zachowały się do dzisiaj, i nadal są praktykowane.
W 2011 r. Polska ratyfikowała Konwencję UNESCO z 2003 r. w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i od tego czasu prowadzi krajowy spis przejawów tego żywego dziedzictwa niematerialnego. W 2020 roku na liście gdańskiego dziedzictwa niematerialnego znalazła się muzyka carillonowa. Są duże szanse na to, że znajdzie się na niej także Jarmark św. Dominika.
Opowiada o Wyspie Sobieszewskiej jak nikt. Waldemar Nocny świętuje 45-lecie twórczości
Pomysł wynikł z prac nad raportem przygotowanym pod kierunkiem dr hab. Ewy Klekot, prof. SWPS, przez badaczy związanych z Instytutem Kaszubskim i Pomorskim Centrum Badań nad Kulturą Uniwersytetu Gdańskiego we współpracy z Instytutem Kultury Miejskiej, na zlecenie Wydziału Kultury Urzędu Miejskiego w Gdańsku.
Wspólne dobro
Co znalazło się na liście w raporcie? Między innymi:
- spacery miejskie;
- bieg Westerplatte;
- morsowanie;
- tradycje rzemieślnicze i artystyczne w tym kulturalna awangarda i yass;
- gastronomia i kulinaria (jak np. dzialność lodziarni Miś);
- praktyka i tradycja łowienia śledzi;
- celebrowanie wielkiej i małej tradycji - zarówno ważnych historycznych wydarzeń jak i tych dotyczących dzielnic i ulic;
- celebrowanie świąt i tradycji mniejszości, takich jak Niemiecka czy Kaszubska;
- inicjatywy oddolne (jak np. spotkania sąsiedzkie) mające cechy wspólnototwórcze.
Jak podkreśliła prof. Ewa Klekot, przeprowadzone badanie ma jedynie charakter rozpoznawczy i może być podstawą do dalszego, głębszego badania miejskich kultury i tradycji. Podkreśliła też, że jednoznaczne wskazanie poszczególnych przykładów jest problematyczne - przede wszystkim ze względu na cezurę roku 1945 i znaczną zmianę demograficzną miasta (w tym także migrację). Ustalenie punktów wspólnych tak zróżnicowanej społeczności i stosunkowo krótkiej tradycji kultywowania danych praktyk nie jest łatwe, ale może być przedmiotem dalszych pasjonujących badań. Warto jednak pamiętać, by brać pod uwagę nie wyjątkowość danego zjawiska, ale reprezentatywność praktykującej społeczności.
Czy Jarmark św. Dominika trafi na prestiżową listę dziedzictwa kulturowego?
Jarmark Dominikański może znaleźć się na prestiżowej liście
Najbardziej jaskrawym przykładem jest Jarmark św. Dominika, który ma naprawdę dużą szansę na wpis na listę. Trwają nad tym intensywne prace. - W tym celu prowadzimy badania naukowe na temat jarmarku. W lipcu i sierpniu 2025 r. badacze wykonali w jego trakcie obserwacje etnograficzne i dokumentację fotograficzną, a w kolejnych miesiącach przeprowadzili ponad 20 wywiadów z rzemieślnikami, uczestnikami i organizatorami jarmarku. Równolegle historycy przeprowadzili archiwalne kwerendy źródłowe w kraju i zagranicą, a na przełomie 2025 i 2026 r. badacze zrealizowali ankiety m.in. wśród mieszkańców Gdańska dotyczące ich poparcia wpisu Jarmarku św. Dominika na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego - informuje dr Aleksandra Paprot-Wielopolska z Instytutu Kaszubskiego w Gdańsku, która odpowiada za koordynację wszystkich działań, w tym przeprowadzenie badań naukowych i konsultacji społecznych we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa i Muzeum Gdańska, a także za przygotowanie oficjalnego wniosku o wpis na krajową listę. Ten dokument powinien być gotowy do połowy lipca 2026 r.
Co dalej? Wpis to w zasadzie tylko formalność. Działania nad niematerialnym dziedzictwem mają głównie na celu ochronę i kultywowanie poszczególnych tradycji. A co za tym idzie - zachowanie ich dla kolejnych pokoleń. Jak to zrobić? Rekomendacją zespołu badawczego jest powołanie grupy ekspertów (w Warszawie takie ciało eksperckie już istnieje), która byłaby ciałem doradczym i miasta, i organizatorów inicjatyw oddolnych. Co dalej? Pora na działanie!
Z pełnym raportem można zapoznać się na stronie Instytutu Kultury Miejskiej.
