Warto dbać o zabytki
„Zabytek Zadbany” to ogólnopolski konkurs Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków, który od 51 lat promuje dobrze przeprowadzone prace konserwatorskie, budowlane, rewitalizacyjne i adaptacyjne, a także wieloletnią, systematyczną opiekę nad zabytkami. Procedurę konkursową prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID).
- Ten konkurs zwraca przede wszystkim uwagę na właściwą konserwację, adaptację, remont obiektów zabytkowych u różnych właścicieli, zarówno osób prywatnych, firm, instytucji, często instytucji publicznych, samorządów czy też związków wyznaniowych, które co roku bardzo wiele wysiłków wkładają w remont obiektów – mówi Michał Krasucki, p.o. dyrektora NID. - Idee u podstaw tego konkursu były takie, żeby te najlepsze realizacje nagrodzić, pokazując, że warto o te obiekty dbać, także w takim codziennym życiu w ramach bieżącej konserwacji, ale też warto podejmować się czasem trudu długotrwałego remontu.
Jury tegorocznej edycji obradowało 28 i 29 maja 2026 roku. Ocenie poddano 49 zgłoszeń. Nagrody i wyróżnienia przyznano za działania, które pozwoliły zachować wartości zabytkowe obiektów, poprawić ich stan techniczny, przywrócić historyczny wygląd lub nadać im nowe funkcje bez utraty ich autentycznego charakteru.
W skład jury weszli:
- prof. dr hab. inż. arch. Małgorzata Rozbicka, przewodnicząca jury,
- dr Aleksander Broda,
- dr Barbara Bielinis-Kopeć,
- dr Małgorzata Gwiazdowska,
- dr hab. Miron Urbaniak.
Wyróżniony Żuraw
W tegorocznej edycji konkursu spośród 49 zgłoszonych obiektów nagrodzono i wyróżniono 20 zabytków w 6 różnych kategoriach.
W kategorii „Zabytki techniki” wyróżnienie przyznane zostało dla Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku, jak argumentuje jury - za kompleksowe prace rewaloryzacyjne i konserwatorskie Żurawia, dzięki którym przywrócono właściwy stan budynku i urządzeń technicznych żurawia, uczytelniono jego wartości zabytkowe oraz utworzono nowoczesną przestrzeń muzealną z harmonijnym wykorzystaniem historycznego wnętrza.
Żuraw Gdański po remoncie. Odnowione wnętrze, nowoczesna wystawa, sześć sal
Dyrektor Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku, Szymon Kulas przyjął wiadomość o wyróżnieniu z ekscytacją.
- Włożyliśmy w realizację tego projektu bardzo dużo energii i starań, więc wyróżnienie jest ukoronowaniem całego dzieła. Oczywiście takich chwil w trakcie realizacji projektu jest dużo, ale to jest istotne wyróżnienie. Zabytek Zadbany to najważniejsza nagroda w tym zakresie – mówi szef placówki i podkreśla szczególną rolę zgranego zespołu przy tak skompilowanym projekcie.
Wzniesiony w pierwszej połowie XV wieku na Rybackim Pobrzeżu nad Motławą Żuraw, to jeden z najsłynniejszych gdańskich zabytków - największy i najstarszy z zachowanych tego typu obiektów w Europie. Był największą bramą wodną Gdańska, pełnił funkcję obronną, ale przede wszystkim służył jako portowy dźwig. W środku znajdowały się napędzane przez ludzi koła bębnowe. Wewnątrz każdego z nich chodziło czterech żurawników, wprawiając mechanizm w ruch. W ten sposób można było podnosić ładunki o masie do 2 ton, a także stawiać i opuszczać maszty statków.
Żuraw jest od średniowiecza jedną z bram wodnych Gdańska, a od lat 60. XX wieku jedną z filii Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku.
Na początku 2021 roku rozpoczął się kompleksowy remont obiektu. Zakres prac obejmował przebudowę, modernizację i konserwację zabytkowego dźwigu oraz organizację nowej wystawy stałej, z wieloma nowoczesnymi rozwiązaniami. Odrestaurowano i oczyszczono ceglane elewacje, dach otrzymał nowe pokrycie z ceramicznej dachówki, a drewniana część Żurawia (wyciągu) – nowy, jaśniejszy kolor, wyraźnie różny od niemal czarnej barwy sprzed remontu. Zewnętrznej renowacji Żurawia towarzyszył kompleksowy remont i modernizacja wnętrza. Wszystkie żelbetowe stropy i schody pochodzące z lat 60. XX wieku zostały zastąpione nowymi konstrukcjami spełniającymi współczesne normy techniczne. Zabytek przeszedł ponadto kompleksową wymianę instalacji - także teletechnicznych obejmujących m.in. systemy przeciwpożarowe, alarmowe i monitorujące.
-No i do tego oczywiście nowa wystawa stała, prezentująca budynek i jego funkcję jako piętnastowiecznego budynku portowego – dodaje dyrektor Kulas.
Historia na wystawie przedstawiona jest oczami XVII-wiecznego gdańskiego kupca. Można tu zajrzeć m.in. do odtworzonej portowej tawerny.
Żuraw został ponownie udostępniony zwiedzającym 30 kwietnia 2024 r.
Mamy to! Kościół św. Jana wygrał konkurs "Zabytek Zadbany"
Gala w Centrum św. Jana
Uroczystość wręczenia nagród odbyła się w Centrum św. Jana w Gdańsku, jednej z dwóch siedzib Nadbałtyckiego Centrum Kultury w Gdańsku (NCK), która mieści się w w gotyckim zabytku - dawnym kościele św. Jana. Miejsce gali było nieprzypadkowe. Centrum św. Jana zostało docenione w poprzedniej edycji konkursu „Zabytek Zadbany”, otrzymując nagrodę specjalną za właściwe użytkowanie i stałą opiekę nad zabytkiem. To przykład zabytkowej przestrzeni, która dzięki konsekwentnej opiece i współczesnemu użytkowaniu pozostaje żywym miejscem kultury.
- Centrum św. Jana w Gdańsku zostało wyróżnione w zeszłym roku nagrodą Zabytek Zadbany właśnie za należyte użytkowanie tego obiektu posakralnego i dlatego w tym roku została tu zorganizowana Gala, z czego jesteśmy bardzo dumni – mówi Marta Szadowiak, dyrektorka NCK. - Ta wygrana to był dla nas prestiż. Otrzymaliśmy tę nagrodę w 30. rocznicę opieki nad tym zabytkiem i to było tak naprawdę sfinalizowanie komunikacyjne naszej opieki i naszej roli nie tylko rewitalizacyjnej, ale też właściwego użytkowania. Bo na co dzień organizujemy tutaj koncerty, wystawy, prelekcje, konferencje, festiwale, ale także wynajmujemy obiekt dla celów komercyjnych.
NCK zarządza Centrum św. Jana od 1995 roku. Instytucja podjęła się wówczas odbudowy zniszczonego obiektu oraz jego przystosowania do nowych funkcji kulturalnych. Dzięki prowadzonym pracom i wieloletniej opiece zabytkowa przestrzeń została przystosowana do organizacji bardzo różnych wydarzeń artystycznych. Kolejne projekty pokazują, że zabytkowa przestrzeń może być nie tylko przedmiotem troski i ochrony, ale również miejscem współczesnego doświadczenia sztuki i spotkania z liczną publicznością. „LeŚnia” w 2025 r. przyciągnęła ponad 42 tys. osób w ciągu 9 dni, a „chyba śnisz...” – ponad 75 tys. osób w ciągu 12 dni.
Gigantyczny Księżyc w kościele. Instalacja w Centrum św. Jana zachwyca
Nagrodzeni i wyróżnieni w konkursie „Zabytek Zadbany” 2026
Właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem
Nagrody:
- siedziba Ministerstwa Edukacji Narodowej przy al. Jana Chrystiana Szucha 25 w Warszawie,
- kościół parafialny Matki Boskiej Różańcowej w Boronowie.
Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu
Nagroda:
- siedziba Państwowej Szkoły Muzycznej I i II stopnia im. Oskara Kolberga w Szczecinku.
Wyróżnienia:
- kamienica przy ul. Wenecja 1 w Krakowie,
- budynek mieszkalny przy ul. Królowej Korony Polskiej 20 w Szczecinie,
- ratusz w Ośnie Lubuskim.
Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu
Nagrody:
- Twierdza Srebrna Góra,
- zespół zamkowo-parkowy w Suchej Beskidzkiej.
Adaptacja obiektów zabytkowych
Nagrody:
- dawny budynek sądu grodzkiego, obecnie siedziba Publicznej Szkoły Muzycznej I stopnia im. Ignacego Jana Paderewskiego w Kowalewie Pomorskim,
- dawny kantor fabryczny Izraela Kalmanowicza Poznańskiego w Łodzi.
Wyróżnienia:
- willa Eugenia w Puszczykowie,
- willa Waleria w Milanówku.
Montownia Gdańsk z nagrodą w prestiżowym konkursie "Zabytek Zadbany”
Architektura i budownictwo drewniane
Nagrody:
- kościół parafialny Niepokalanego Poczęcia NMP w Grębaninie,
- kościół parafialny Wniebowzięcia NMP w Żabiance.
Wyróżnienia:
- budynek dawnej Kolei Nadwiślańskiej w Ciechanowie,
- kaplica Świętego Huberta w Boleszynie.
Zabytki techniki
Nagrody:
- budynek siłowni dawnej zajezdni tramwajowej na Wyspie Jaskółczej w Szczecinie,
- wiatrak koźlak w Koźminie Wielkopolskim.
Wyróżnienia:
- Żuraw Gdański,
- budynek biurowo-warsztatowy w zespole dawnej Fabryki Prefabrykatów w Opolu.
