Tak powstawał powojenny Wrzeszcz. Nowa wystawa czasowa w Muzeum Gdańska

Ponad 70 000 mieszkańców, liczne kawiarnie, bary, sklepy oraz restauracja na szczycie wieżowca. Brzmi jak socrealistyczna Polska? Tych, którzy uważają, że nie, być może przekona wystawa czasowa poświęcona Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej. Z opowieścią o historii Wrzeszcza będzie można zapoznać się od 25 maja do końca września w Zespole Przedbramia (Katownia i Wieża Więzienna).
23.05.2024
Więcej artykułów poświęconych Gdańskowi znajdziesz na stronie głównej gdansk.pl
Trzy robotnice na placu budowy w centrum miasta
Ekipa kobieca kierowana przez Rozalię Bober podczas budowy GDM-u, po prawej widoczna kamienica z narożnym wykuszem w formie wieżyczki, rok 1951
fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego

Kulisy powstania GDM

- Socrealizm kojarzy się nam z warszawskim Pałacem Kultury, Marszałkowską Dzielnicą Mieszkaniową oraz krakowską Nową Hutą. Także w Gdańsku miało powstać rozległe założenie z monumentalnymi budynkami. Grunwaldzka Dzielnica Mieszkaniowa miała zająć centralną część Wrzeszcza i stać się nowym centrum usługowo-handlowym dla podnoszącego się z ruin miasta - mówi Waldemar Ossowski, dyrektor Muzeum Gdańska.  

Wystawa czasowa przybliża kulisy powstania GDM, zrealizowane pomysły, które miały zapewnić komfort mieszkańcom oraz koncepcje których nie wcielono w życie. Ekspozycja będzie czynna do 30 września 2024 roku.

Zdjęcie przedstawia dwie plansze wystawowe - są na nich teksty i zdjęcia. Plansza po prawej ma tytuł Grunwaldzka Spółdzielnia Mieszkaniowa
Fragment nowej wystawy o powojennym Wrzeszczu, którą można od soboty, 25 maja, oglądać w Zespole Przedbramia - oddziale Muzeum Gdańska
fot. A. Grabowska

Zrobić nowy Wrzeszcz

Wrzeszcz w czasie walk o miasto w marcu 1945 roku nie ucierpiał tak dotkliwie jak centrum Gdańska. Najwięcej strat poniosła Aleja Grunwaldzka, która do 1 maja 1945 roku nosiła nazwę Adolf-Hitler-Straße, wraz z przylegającym do niej starym rynkiem i otaczającymi go domami. W 1946 roku zapadła decyzja, aby połączyć Gdańsk i Gdynię szeroką drogą, której główna ulica Wrzeszcza miała stać się fragmentem.

Prace ruszyły w 1947 roku, od strony ulicy Miszewskiego wyburzono wschodnią pierzeję zniszczonych kamienic, dzięki czemu ulicę poszerzono o 30 metrów. Szeroka aleja Grunwaldzka stałą się główną osią komunikacyjną tworzącego się Trójmiasta. Zaczęły przy niej powstawać nowe budynki, m.in. na rogu ulicy Miszewskiego powstał Dom Książki, a u wylotu ulicy Jaśkowa Dolina zaczęto budować Dom Kupca.

Kolorowy widok al. Grunwaldzkiej we Wrzeszczu, szeroka ulica, której środkiem biegnie torowisko tramwajowe, wzdłuż którego widoczne są żywopłoty i drzewa
Torowisko tramwajowe zostało obsadzone żywopłotem o wysokości 80 cm, które miało zapobiegać wskakiwaniu i zeskakiwaniu z jadących pojazdów
fot. ze zbiorów Muzeum Gdańska

Bez kamieniczek

Zatwierdzony plan ogólny przedstawiono w 1948 roku. Za projekt urbanistyczny Wrzeszcza była odpowiedzialna wileńska architektka Irena Heilmanowa.

- To właśnie ona nadała centralnej części dzielnicy wielkomiejski charakter - mówi Klaudiusz Grabowski z Muzeum Gdańska, kurator wystawy. - Następnie plan szczegółowy opracowywał architekt Wacław Rembiszewski wraz z Józefem Chmielem i Władysławem Lewem. To z kolei umożliwiło powołanie Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej przez Miejską Radę Narodową w 1950 roku. 

Wielopiętrowy blok, tzw. punktowiec, w trakcie budowy
Budowa punktowców z gruzobetonu pomiędzy ulicami Lendziona a Klonową trwała w latach 1959-1960
fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego

Projekt GDM miał duże znaczenie dla socjalistycznej propagandy, ponieważ stał się elementem planu sześcioletniego, który realizowano w latach 1950-1955. Za projektowanie GDM-u w latach 1953-1963 odpowiadał Daniel Olędzki.

- Pierwotna koncepcja zakładała nawiązanie do zabytkowych kamieniczek Gdańska - dodaje Klaudiusz Grabowski. - Miały więc powstać trzypiętrowe domy ze spadzistymi dachami, ale przyjechała delegacja z Warszawy… i w rezultacie w dzielnicy budynki liczą cztery piętra, bez spadzistych dachów. Tak jak w stolicy…

Dwie kobiety w chustkach, jedna we włóczkowej czapce. Oglądają towary w przestronnym wnętrzu sklepu
Wnętrze sklepu przy Grunwaldzkiej 40. Planowano, że do 1959 r. w Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej działać będzie 114 sklepów. Zdjęcie z 1959 roku
fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego

Unikalne fotografie i projekty

Mimo pewnych ograniczeń na terenie GDM-u powstały liczne kawiarnie, sklepy oraz restauracje. Najsłynniejsze były Cristal, Newska oraz Olimp. Ostatni z wymienionych lokali znajdował się na szczycie 17-kondygnacyjnego wieżowca, popularnie zwanego „Dolarowcem”, który wybudowano w 1969 roku, według nowoczesnych wzorców.

Na wystawie czasowej w Sali Sądowej Zespołu Przedbramia widzowie zobaczą archiwalne fotografie z lat 50.-60. XX wieku, w tym unikatowe zdjęcia makiet z niezrealizowanymi koncepcjami oraz plan GDM’u z 1954 roku przekazany przez architektkę Danutę Olędzką, żonę głównego projektanta tego założenia urbanistycznego.

Widać ulicę, którą jadą samochodem i świecące się wzdłuż ulicy neony
Przygotowana przez Muzeum Gdańska grafika, z nocnym widokiem Wrzeszcza w latach 60. ubiegłego stulecia
ilustr. Muzeum Gdańska

Grunwaldzka Dzielnica Mieszkaniowa

 

  • Termin: 26 maja (niedziela) – 30 września (poniedziałek) 2024
  • Ceny biletów: 17 zł(normalny), 12 zł (ulgowy)
  • Godziny otwarcia: muzeumgdansk.pl
  • Wernisaż wystawy: 25 maja (sobota), godz. 12.00, wstęp: wolny

TV

Dobiega końca realizacja zakładu termicznej obróbki odpadów