Pachołek - symbol Oliwy. Przypominamy jego dzieje i przedstawiamy nieznane dotąd wątki

Wbrew obiegowej opinii oliwski Pachołek (100,8 m. n.p.m.) nie jest najwyższym wzniesieniem w Gdańsku – tytuł ten dzierży Góra Studencka na Osowej ze 180,1 m. n.p.m.. Niemniej jednak Pachołek to miejsce ważne, o bogatej historii i dużym znaczeniu symbolicznym. Warto przypomnieć jego dzieje, przy okazji uzupełniając je o nieznane dotąd wątki.
( Publikacja: 17.08.2022 )
Więcej artykułów poświęconych Gdańskowi znajdziesz na stronie głównej gdansk.pl
Widok na Pachołek z obecnej ul. Stary Rynek Oliwski, przy stawie młyńskim, początek XX wieku
Widok na Pachołek z obecnej ul. Stary Rynek Oliwski, przy stawie młyńskim, początek XX wieku
fot. Ze zbiorów Krzysztofa Gryndera

Pachołek - pierwsza pisemna wzmianka

Pachołek to wzniesienie znajdujące się przy zbiegu ulic Spacerowej i Opackiej w Gdańsku-Oliwie. Pierwsza, pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1734 r. (Pacholkenberg). U jego stóp wiodła od wieków jedna z ważniejszych dróg w regionie, stąd nie może dziwić, że już w XVII w. pod Pachołkiem pojawiła się zabudowa, jak chociażby dwór, który po przebudowach, w XIX w. był znanym w okolicy, niedużym hotelem (Karlshof) – jego bryła zresztą przetrwała do dziś pod adresem ul. Spacerowa 16. 

 

Czarno-biała kartka pocztowa. Widok na wzgórze, przed nim dwa budynki dwupiętrowe
Pachołek widoczny z oddali, przełom XIX i XX wieku
fot. Ze zbiorów Krzysztofa Gryndera
Hotel Karlshof u podnóża Pachołka, lata międzywojenne XX wieku. Rzadka, polska pocztówka z okresu Wolnego Miasta Gdańska
Hotel Karlshof u podnóża Pachołka, lata międzywojenne XX wieku. Rzadka, polska pocztówka z okresu Wolnego Miasta Gdańska
Ze zbiorów Krzysztofa Gryndera

Skąd nazwa Pachołek, a skąd Karlsberg?

Skąd wzięła się nazwa Pachołek, której zapis w postaci Pacholkenberg pojawił się w XVIII w.? Nie wiadomo. Znawca nowożytnego Gdańska i popularyzator historii Andrzej Januszajtis przypuszcza, że być może od słowa pachołek, czyli sługa. Niewykluczone, że u podnóża wzniesienia znajdowała się jakaś zabudowa służąca sługom opactwa oliwskiego, do którego dóbr Pachołek należał nieprzerwanie aż do kasacji opactwa.. O ile obecna, polska nazwa (nadana po II wojnie światowej) nawiązuje do tej pierwszej wzmianki z XVIII w., o tyle  dawna, niemiecka – Karslberg – pochodzi  od opata oliwskiego Karla Hohenzollerna-Hechingena, który pod koniec XIX w. jako pierwszy przyczynił się do zagospodarowania wzgórza. W 1793 r. wydzierżawił od rządu pruskiego wzgórze,  a rok później znany ogrodnik pracujący dla opata, czyli Johann Saltzmann, założył park. W 1798 r. zbudowano schody na wzgórze, a na jego szczycie pawilon widokowy. Pachołek – Karlsberg został udostępniony dla zwiedzających. 

Na cześć Luizy

Pachołek już wkrótce gościł ważną w historii Prus osobę – 31 maja 1798 r. pojawiła się na wzniesieniu Luiza Augusta Wilhelmina Amalie von Mecklemburg-Strelitz (1776-1810), małżonka króla Prus Fryderyka Wilhelma III Hohenzollerna (1770-1840), z którym zresztą spokrewniony był ówczesny opat oliwski. Na jej cześć fragment wypiętrzenia (niekiedy  określanego osobnym wzniesieniem) nazwano Wzgórzem Luizy (103 m. n.p.m.). Powszechnie jednak zalicza się go po prostu do… Pachołka. 

Powróćmy jednak do samej Luizy. Postać młodej królowej był kojarzony w kręgu kultury niemieckiej z postawą antynapoleońską – stąd nie może dziwić fakt, że wytworzył się w XIX w. swoisty kult królowej Luizy, która zresztą zmarła nagle i w młodym wieku. Wiele miejsc, które królowa odwiedziła (faktycznie lub nie) nazwano na jej cześć, a ją samą uhonorowano tablicami pamiątkowymi lub pomnikami. Nie inaczej było w Oliwie. Pierwszy pomnik (o nieznanym kształcie) na cześć królowej umieszczono już po 1810 r. 

Zobacz Gdańsk z innej perspektywy. Zajrzyj do punktów widokowych

W XIX stuleciu 

Warto dopowiedzieć, że jeszcze w latach napoleońskiego Wolnego Miasta Gdańska (1807-1814) wzgórze zostało przez ostatniego opata oliwskiego, czyli Josepha Hohenzollerna-Hechingena, wykupione. Dopiero po jego śmierci (1836 r.) Pachołek powrócił do rąk państwa pruskiego, które odkupiło wzniesienie od spadkobierców ostatniego, oliwskiego opata. Przez kolejne dekady niewiele działo się na Pachołku, choć nadal był on dostępny dla zwiedzających. Dopiero lata 80. XIX w. przyniosły duże zmiany. 

 

Wieża widokowa w całej okazałości na szczycie Pachołka, początek XX wieku
Wieża widokowa w całej okazałości na szczycie Pachołka, początek XX wieku
fot. Ze zbiorów Krzysztofa Gryndera

Wieża widokowa – jeden z symboli Oliwy

Wpierw – w 1882 r. – dawny pawilon z końca XIX w. zastąpiono nową, charakterystyczną wieżą widokową. Górująca nad miejscowością, doskonale widoczna z oddali i oferująca piękne panoramy, stała się jednym z obowiązkowych punktów zwiedzania Oliwy, a także i symbolem wsi, która zaczęła zyskiwać na popularności jako miejsce odpoczynku, i to nie tylko dla mieszkańców Gdańska czy Sopotu. Oliwa zyskała status kurortu, na przełomie XIX i XX w. zaczęły powstawać jak grzyby po deszczu kolejne restauracje, pensjonaty i hotele. Obok katedry i parku to właśnie Pachołek – z wieńczącą go wieżą – był symbolem Oliwy w wilhelmińskim, a później i międzywojennym, okresie. I tak chociażby nowa fabryka czekolady, która została założona w 1921 r. i mieściła się na obrzeżach Oliwy – OLKA – w swoim logo umieściła doskonale rozpoznawalną wieżę z Pachołka, jednocześnie silnie akcentując swój oliwski charakter.

 

Reklama fabryki czekolady „OLKA”, 1922 r. Widoczne doskonale logo
Reklama fabryki czekolady „OLKA”, 1922 r. Widoczne doskonale logo
fot. Ze zbiorów PAN Biblioteki Gdańskiej

Nowy pomnik

Drugą zmianą było zastąpienie dotychczasowego pomnika poświęconego królowej Luizie. 21 listopada 1889 r. uroczyście odsłonięto nowy monument.  

Nowy pomnik został zbudowany z 23 różnej wielkości granitowych bloków, które zostały sprowadzone do Oliwy aż z Meklemburgii, ojczyzny królowej Luizy. Szczególnie trudnym zadaniem było wciągnięcie głazów na szczyt wzniesienia - najcięższy z bloków ważył aż 57 cetnarów, tj. niecałe 3 tony. Do ich transportu użyto nie tylko koni i wołów, ale także wielu robotników, których specjalnie w tym celu udostępnili bezpłatnie ich pracodawcy, okoliczni właściciele ziemscy.  

Pomnik udekorowany został rzeźbą orła pruskiego odlaną z brązu, a także dwoma tablicami z inskrypcjami, na których zacytowano fragmenty dzieł Johanna Wolfganga von Goethego, gloryfikujące królową Luizę (co ciekawe, tablice miały częściowo pochodzić ze starego pomnika). Zlecenie budowy monumentu wykonała berlińska firma P. Wimmel & Co., której właściciel dzierżył tytuł oficjalnego kamieniarza dworu Hohenzollernów. Ta sama firma w samym Gdańsku wykonała w późniejszych latach także elementy kamieniarskie we wnętrzu Dworca Centralnego (1896-1900, obecnie Dworca Gdańsk Główny) oraz w budynku dyrekcji Królewskich Kolei (1911-1914) na obecnej – nomen-omen – ul. Dyrekcyjnej.

 

Pomnik królowej Luizy, odsłonięty w 1889 roku. Przełom XIX i XX wieku
Pomnik królowej Luizy, odsłonięty w 1889 roku. Przełom XIX i XX wieku
fot. Ze zbiorów Krzysztofa Gryndera

Jeden z rezerwatów przyrody 

Lata I wojny światowej nie wpłynęły zasadniczo na kształt Pachołka. Warto odnotowania jest natomiast nadanie mu nowego statusu w maju 1925 r. W związku z rosnącą popularnością Pachołka z jednej strony, a także wzrostem świadomości ekologicznej władz gdańskich z drugiej, całe wzgórze zostało uznane wówczas za rezerwat przyrody (Naturschutzgebiet). Nadal można było wspiąć się na szczyt Pachołka, ale dozwolone było poruszanie się tylko wyznaczonym szlakiem, bezwzględnie zakazano też zrywania i niszczenia jakichkolwiek roślin. Wiosną 1925 r. Pachołek był już czwartym rezerwatem przyrody w Wolnym Mieście Gdańsku. Pozostałe obejmowały Pusty Staw (Heidsee) na Stogach, wydmy i plażę Mesyny na wschód od ujścia Wisły Śmiałej oraz torfowiska w Lasach Sobowidzkich (ich obszar został uznany zresztą już w październiku 1921 r. za pierwszy w ogóle rezerwat przyrody w Wolnym Mieście). 

 

Jeden z punktów widokowych na zboczu Pachołka, pierwsza połowa XX wieku
Jeden z punktów widokowych na zboczu Pachołka, pierwsza połowa XX wieku
fot. Ze zbiorów Krzysztofa Gryndera

Nie zbaczaj z wyznaczonej ścieżki!

Z dzisiejszej perspektywy może dziwić, ale u podnóża wzgórza znajdował się  niewielki domek, w którym mieściło się mieszkanie służbowe… strażnika Pachołka. Dbał o porządek, pobierał opłaty za wkroczenie na teren parku, a od 1925 r., kiedy Pachołek zyskał status rezerwatu przyrody, pilnował dodatkowo, by nie zbaczać z wyznaczonych ścieżek.

Jak istotnym było trzymanie się tylko oznakowanych szlaków, świadczy wypadek, do jakiego doszło 21 kwietnia 1930 r. Ośmioletnia dziewczynka z Brzeźna, która w towarzystwie rok starszej siostry i cztery lata starszej koleżanki wybrała się na spacer na Pachołek, zeszła z wytyczonej ścieżki. Postanowiła wspiąć się na stromy fragment zbocza, straciła równowagę i spadła. Sturlała się z wysokości aż 40 metrów. Nieprzytomną, leżącą na brzuchu dziewczynkę, znalazł w swoim ogródku u podnóża Pachołka właśnie strażnik parkowy. Po przybyciu na miejsce zaalarmowanego lekarza zdiagnozowano na szczęście tylko lekkie wstrząśnięcie mózgu i kilka siniaków. Na wszelki wypadek jednak powiadomiono rodziców, a dziewczynkę przewieziono na obserwację do szpitala. Jeszcze tego samego dnia dziecko wróciło do domu. 

Jak koń oficera wpadł do dziury a angielski pastor do gry namawiał

 

Wejście na Pachołek i domek służbowy strażnika, początek XX wieku
Wejście na Pachołek i domek służbowy strażnika, początek XX wieku
fot. Ze zbiorów Krzysztofa Gryndera

„Recykling” pomnika

Pachołek (a wraz z nim i dawne Wzgórze Luizy) było popularnym miejscem spacerów i wycieczek niemal do końca II wojny światowej. 23 marca 1945 r. wieża widokowa została wysadzona w powietrze przez niemieckich saperów, aby uniemożliwić w ten sposób nacierającym na Oliwę od północy i zachodu oddziałom Armii Czerwonej wykorzystania wzgórza jako dogodnego punktu obserwacyjnego. 

 

Kolorowa pocztówka prezentująca panoramę Oliwy ze szczytu Pachołka, 1941 rok
Kolorowa pocztówka prezentująca panoramę Oliwy ze szczytu Pachołka, 1941 rok
fot. Ze zbiorów Krzysztofa Gryndera
Unikatowa panorama z Pachołka w kierunku dzisiejszej Żabianki, 1941 rok
Unikatowa panorama z Pachołka w kierunku dzisiejszej Żabianki, 1941 rok
fot. Ze zbiorów Jana Daniluka

W 1975 r. (niekiedy można spotkać informacje, że 1977 r. – to jednak jest błąd!) w przestrzeni Oliwy pojawił się pomnik upamiętniający bitwę pod Oliwą (z 1627 r.), zwaną też (poprawniej) bitwą na redzie gdańskiej. Wykorzystano na ten cel pozostałość (kamienny obelisk i cokół) po wspomnianym wcześniej pomniku pierwotnie wzniesionym w 1889 r. na Wzgórzu Luizy (od 1945 r.: Wzgórze Kościuszki) na cześć pruskiej królowej Luizy. W 1975 r. umieszczono tylko dwie nowe tablice (z jednej strony z herbem królewskim Zygmunta III Wazy, z drugiej z inskrypcją  odwołującą się do bitwy pod Oliwą), a na szczycie pomnika także głowę polskiego monarchy. Niestety, nie jest znany autor projektu nowej aranżacji pozostałości po dawnym, poniemieckim pomniku. Monument w latach 90. XX w. i na początku XXI w. parokrotnie padł ofiarą aktów wandalizmu (zniszczono tablice, skradziono głowę Zygmunta III Wazy). Dzięki inicjatywie miłośników dzielnicy oraz wsparciu prywatnego inwestora, ostatecznie w 2014 r. dokonano renowacji pomnika. Trzy lata później odsłonięto (kolejny w Gdańsku, oznaczony numerem VI) punkt widokowy na Wzgórzu Kościuszki. 

Obelisk na 387. rocznicę Bitwy pod Oliwą

 

Schody prowadzące na szczyt Pachołka - współcześnie
Schody prowadzące na szczyt Pachołka - współcześnie
fot. Dominik Paszliński / www.gdansk.pl
Wieża Widokowa na Pachołku - współcześnie
Wieża Widokowa na Pachołku - współcześnie
fot. Dominik Paszliński / www.gdansk.pl

Autor: Jan Daniluk