Dysk z brązu i złota. Sensacja archeologiczna na wystawie w gdańskim muzeum 

Niebiański Dysk z Nebry ukazuje najstarszy znany na świecie widok zjawisk astronomicznych, Wykonano go kunsztownie ponad 3,5 tysiąca lat temu, z najdroższych wówczas materiałów: brązu i złota. To jedno z najcenniejszych odkryć archeologicznych ostatnich dekad. To także opowieść o odzyskaniu zabytku z rąk "poszukiwaczy skarbów". Idealna replika zabytku trafiła właśnie do Gdańska - do Muzeum Archeologicznego. Obiekt można i warto obejrzeć w Spichlerzu Błękitny Baranek.
08.06.2023
Więcej artykułów poświęconych Gdańskowi znajdziesz na stronie głównej gdansk.pl
niebiesko-zielony talerz ze złoceniami przedstawiającymi księżyc, kropki i słońce
Dysk z Nebry zakopany został około 3600 lat temu, ale zdaniem specjalistów mógł być w użyciu wcześniej, przez pokolenia. Dlatego niektórzy uważają, że został wykonany nawet 4 tysiące lat temu. Niezwykle wierna replika tego zabytku jest teraz do obejrzenia na wystawie „Niebiański Dysk z Nebry. Serce Europy 3600 lat temu”, prezentowanej w Spichlerzu „Błękitny Baranek” - gdańskim oddziale Muzeum Archeologicznego
fot. Piotr Wittman / www.gdansk.pl

Jak odradzał się Gdańsk. Nowa wystawa o powojennej odbudowie miasta

Jedyny taki zabytek 

Zarówno oryginalnie wykonany z brązu i złota, wpisany na listę „Pamięć Świata” UNESCO Niebiański Dysk z Nebry, jak i jego, wykonana z tych samych materiałów, ultrawierna replika, przedstawiają 32 gwiazdy, półksiężyc i pełnię księżyca lub słońce. Obraz nieba po obu stronach obramowują dwa łuki horyzontu - jeden z nich jest złoty, podobnie jak kawałek złotej, wygiętej blachy z długimi, wyrzeźbionymi rowkami, którą archeolodzy interpretują jako barkę słoneczną. Jeśli jest to słuszna interpretacja, dysk mówi nie tylko o wiedzy astronomicznej ludzi żyjących 3500 tys. lat temu w północnej Europie, ale też o wierzeniach religijnych. Barka słoneczna to znana z różnych cywilizacji symboliczna łódź, służąca bóstwom do podróży po niebie.

zbliżenie na dysk
Obiekt został wykonany z brązu i złota - tak jak oryginał. Dysk ma 32 centymetry średnicy, jego grubość waha się od 4,5 milimetra w części centralnej do 1,7 milimetra na obrzeżach. Całość waży 2,2 kg
fot. Piotr Wittman / www.gdansk.pl

- Niebiański Dysk z Nebry datowany jest na mniej więcej 1600 r. p.n.e. Nie jest dokładnie wiadome, kiedy powstał. Został zdeponowany w formie skarbu z zabytkami towarzyszącymi: dwoma mieczami i bransoletami. To jedyny tego typu zabytek pokazujący fragment nieba i zjawisk astronomicznych. Zawarty na nim wzorzec umożliwiał rozpoznawanie faz księżyca i wędrówki słońca - mówi polski kurator wystawy czasowej „Niebiański Dysk z Nebry. Serce Europy 3600 lat temu” Olgierd Felczak z Muzeum Archeologicznego w Gdańsku. 

Wskazuje, że wyjątkowość obiektu wynika także z faktu, że daje on nam wgląd w wiedzę o świecie i religię naszych przodków. Niebagatelne znaczenie ma również miejsce odnalezienia go w północnej Europie, na obszarze dzisiejszych Niemiec - można by rzec, że po sąsiedzku.

- Został znaleziony pod miasteczkiem Nebra, kilkadziesiąt kilometrów od Lipska. Co ciekawe analizy wykazały, że miedź pozyskano z regionu Alp Wschodnich w północnej Austrii, cynę z rejonu angielskiej Kornwalii, a złoto z Karpat - dodaje Olgierd Felczak.

palec wskazuje na odłupanie
Z bliska można zobaczyć m.in. uszczerbek złota, który został odłupany prawdopodobnie podczas poszukiwań. Nie ma pewności co przedstawia ten największy na dysku złoty krążek - jest to słońce lub księżyc w pełni
fot. Piotr Wittman / www.gdansk.pl

Kiedy doszło do uszkodzenia dysku? 

Dysk został wytworzony przez ludzi cywilizacji wczesnej epoki brązu, w kręgu kultury unietyckiej. Do naszych czasów przetrwał dzięki temu, z jakiego materiału został wykonany, ale i tak nieco ucierpiał. Wykonana ze złota tarcza słoneczna (lub księżyc w pełni) ma w bocznej części wyrwę.

Jak do tego doszło? Ubytku należy szukać w nie tak dawnej, bo sięgającej 1999 roku historii odkrycia Dysku z Nebry, za którym bynajmniej nie stoją archeologowie. Zabytek został wykopany z ziemi przez nielegalnych poszukiwaczy skarbów - byli to dwaj Niemcy, specjalizujący się w rabowaniu starożytnych kurhanów, które w okolicach Nebry są wyjątkowo liczne - jest ich tam około 1000. 

- Prawdopodobnie podczas kopania, poszukiwacze uszkodzili krawędź dysku. Widać na nim ślady uderzeń - zauważa kurator.

dwa zdjęcia zestawione razem, jedno prezentuje fragment dysku ze złotym księżycem, drugie bransolety
Dysk z Nebry prezentowany jest tak, jak został odkopany - z dwoma mieczami i bransoletami
fot. Piotr Wittman / www.gdansk.pl

Jak odzyskano skarb?

Rabusie trzymali znalezisko w ukryciu i szukali na nie kupca. Wpadli w Bazylei, w Szwajcarii, dokąd wywieźli dysk, w nadziei na duże pieniądze z transakcji. O próbie sprzedaży dowiedział się jeden z archeologów, dzięki czemu uruchomiono śledztwo, amatorów nielegalnych wykopalisk ujęto, i w 2002 roku skarb ostatecznie trafił do Krajowego Muzeum Prehistorii w niemieckim Halle (Saale). Dziś oryginalny dysk należy do zbiorów niemieckiej instytucji Landesmuseum Für Vorgeschichte Halle (Saale). 

Stamtąd też pochodzi niezwykle wierna replika, która jest tak pieczołowicie wykonana, że tylko specjalista jest w stanie odróżnić ją od autentyku. Powstała, aby ochronić niezwykle cenny zabytek, który na stałe bezpiecznie spoczywa w muzealnym magazynie i bardzo rzadko go opuszcza.

Tę wierną kopię udało się wypożyczyć Muzeum Archeologicznemu na wystawę w Gdańsku - od czerwca 2023 roku można ją oglądać w Spichlerzu Błękitny Baranek. 

- Pokazujemy w muzeum kopię Niebiańskiego Dysku z Nebry w takim stanie, w jakim go wykopano - jest trochę przybrudzony, a brąz ma odcień niebieskawo-zielony. Replika została wykonana z takich samych elementów, co oryginał - podkreśla Olgierd Felczak.

eksponat na sali wystawienniczej w muzeum
Eksponat jest częścią nowy wystawy czasowej Muzeum Archeologicznego w Gdańsku: „Niebiański Dysk z Nebry. Serce Europy 3600 lat temu”
fot. Piotr Wittman / www.gdansk.pl

Wystawa do 1 października

Wystawa „Niebiański Dysk z Nebry. Serce Europy 3600 lat temu” dostępna jest do 1 października w Spichlerzu Błękitny Baranek (Gdańsk, ul. Chmielna 53). Na ekspozycji prezentowane są również inne zabytki wykonane z brązu, związane z kręgiem kultury unietyckiej, pochodzące z terenu Pomorza Gdańskiego. 

Godziny otwarcia: od wtorku do piątku: 8:30-16:00, sobota i niedziela: 9:00-17:00. Bilety: normalny: 14 zł, ulgowy: 10 zł, rodzinny: 30 zł. W czwartki wstęp jest bezpłatny.

Tarcze herbowe gdańskich ławników wróciły do Dworu Artusa. Dlaczego jednej brak?

TV

7:10 do Walencji, czyli jak działa lotnisko?