Plan sytuacyjny Gdańska. Daniel Buhse 1866-1869. Faksymile czystorysu

Przedsięwzięcie zwieńczone wydaniem publikacji Plan sytuacyjny Gdańska. Daniel Buhse 1866–1869. Faksymile czystorysu jest wieloletnim, złożonym z wielu etapów projektem o charakterze interdyscyplinarnym, realizowanym przez zespół konserwatorów, historyków, kartografów oraz grafików. Jego efektem jest publikacja unikatowego, kolorowego planu Gdańska z lat 1866–1869, udostępnionego zarówno w formie drukowanej, jak i cyfrowej (w miejskim serwisie mapowym geogdansk.pl). Celem projektu było wprowadzenie do obiegu naukowego i publicznego jednego z najważniejszych dokumentów ilustrujących początki nowoczesnego Gdańska.

Część wydawnicza obejmuje teczkę zawierającą komplet 18 arkuszy z sekcjami planu w oryginalnej skali, arkusz z planem scalonym z osiemnastu sekcji oraz opracowanie zbiorcze poświęcone całemu przedsięwzięciu pt. „Wokół Planu Buhsego”. Szczegółowe informacje wydawnicze oraz materiały do pobrania dostępne są w sekcji końcowej.

Unikatowy dokument kartograficzny

Plan Gdańska z lat 1866–1869, znany jako Plan Buhsego powstał jako narzędzie nowoczesnego zarządzania miastem w okresie intensywnej modernizacji Gdańska. Był pierwszym w państwie pruskim spójnym planem całego zwartego obszaru miejskiego, wydanym publicznie w tak precyzyjnej w skali (1:1000). Wyznaczył tym samym nowy standard kartografii miejskiej. Do dziś pozostaje bezcennym źródłem dla badań nad historią Gdańska.

Przez dziesięciolecia plan funkcjonował głównie w postaci czarno-białych odbitek drukowanych. Tymczasem w zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN zachował się jego czystorys – komplet ręcznie rysowanych i barwionych arkuszy, zawierających bogatszą warstwę informacji. Długo ukryty i zdegradowany, wymagał kompleksowego przywrócenia do czytelności.

Po lewej: fragment czystorysu (po renowacji). Po prawej: fragment odbitki litograficznej.

Materiał źródłowy

Czystorys składa się z osiemnastu arkuszy, odpowiadających osiemnastu sekcjom miasta. Wykonano je na wysokiej jakości papierze, przystosowanym do precyzyjnego rysunku i malowania farbami wodnymi. Plany zawierają liczne detale nieobecne w wersji drukowanej, m.in. elementy fortyfikacji, sieci wodno-kanalizacyjnej, oświetlenia ulicznego oraz wyraźniej oznaczone obiekty publiczne.
Do przechowywania planu już w XIX wieku zaprojektowano specjalną szafę z wysuwanymi platformami, która umożliwiała wygodny i bezpieczny dostęp do arkuszy.

Czystorys nadal przechowywany jest w oryginalnej, zbudowanej dla niego szafie.

Siedemnaście arkuszy planu ma wymiary jak powyżej, jeden z sekcją 13 jest mniejszy o połowę
 

Artystyczna wartość czystorysu

Choć czystorys nie był tworzony jako dzieło sztuki, reprezentuje niezwykle wysoki poziom rzemiosła graficznego. Precyzyjne linie, przemyślana kolorystyka, zróżnicowane techniki cieniowania oraz miniaturowe detale świadczą o dużym doświadczeniu i wrażliwości estetycznej twórców.

Przykład precyzji w rysunku detali: klosz miniaturowego symbolu latarni ma zaledwie 1 mm szerokości

Droga do renowacji

Z biegiem lat stan planu wyraźnie pogorszył się – kolory wyblakły, powierzchnia pokryła się zabrudzeniami, pojawiły się liczne uszkodzenia. Jednym z głównych celów renowacji było przywrócenie jego czytelności przy jednoczesnym zachowaniu szlachetnej patyny czasu. Pierwsze prace konserwatorskie przeprowadzone w latach 2004–2005 objęły jedynie cztery arkusze. Decydujący impuls nastąpił w 2021 roku wraz z inicjatywą Biura Architekta Miasta Gdańska i rozpoczęciem współpracy z Biblioteką Gdańską PAN w ramach projektu Gdańskie Dziedzictwo Kulturowe.
Założeniem przedsięwzięcia było nie tylko zakonserwowanie oryginału, lecz także przygotowanie wysokiej jakości faksymile oraz wersji cyfrowej, które umożliwią szeroki dostęp do planu.

Stan zachowania i konserwacja

Badania konserwatorskie (2022) ujawniły zaawansowaną degradację pozostałych 14 arkuszy: pęknięcia i ubytki papieru, ślady zalania, zakwaszenie, zabrudzenia oraz miejscowy zanik rysunku i koloru.
W latach 2022–2023 arkusze poddano pełnej konserwacji w Pracowni Konserwacji Biblioteki Gdańskiej PAN. W pracach uczestniczyły: Marta Klott-Żychska (2004–2005, 2022–2023), Alicja Krawczyk (2004–2005) oraz Dominika Słomska-Lasek (2022–2023). Prace obejmowały m.in. oczyszczanie, odkwaszanie, wzmocnienie papieru oraz punktowy retusz warstwy rysunkowej.
Po konserwacji arkusze zeskanowano w wysokiej rozdzielczości.

Ten sam fragment arkusza z sekcją 12 przed i po konserwacji w pracowni Biblioteki Gdańskiej PAN.

Zestawienie surowych skanów (po fizycznej konserwacji arkuszy)
ujawnia ogromne zróżnicowanie stanu zachowania warstwy graficznej

Cyfrowa renowacja

Uzyskany materiał cyfrowy poddano w Biurze Architekta Miasta wielomiesięcznej, zasadniczo manualnej renowacji, z użyciem tabletu graficznego z piórkiem o czułości nacisku. Za cel przyjęto poprawę czytelności rysunku planu i jego spójności kolorystycznej, przy zachowaniu charakteru nadanego przez upływ czasu. Wzmocniono rysunek, usunięto uciążliwe zabrudzenia i ślady rozdarć, skorygowano zmiany geometrii spowodowane deformacją papieru, częściowo odtworzono utracone kolory i ujednolicono tonację arkuszy. Zrezygnowano z użycia narzędzi bazujących na sztucznej inteligencji, które na obecnym etapie rozwoju nie poradziły sobie ze stawianymi im zadaniami, w tym ogromnym rozmiarem danym.

Więcej o cyfrowej renowacji oraz konserwacji fizycznych arkuszy w opracowaniu Wokół Planu Buhsego będącym integralną częścią wydanego faksymile planu (link do pobrania opracowania w części końcowej artykułu).

Przykłady ręcznego uczytelnienia rysunku. A. Delikatny retusz napisu. B. Uzupełnienie rysunku latarni i znaku drogowego. C. Wzmocnienie i uzupełnienie rysunku drzew oraz napisu. D. Wzmocnienie linii torów kolejowych oraz kratownicy mostu (pokazano etap przed odtworzeniem koloru).

Od osiemnastu arkuszy do jednego planu

Zwieńczeniem prac było scalenie wszystkich sekcji w jeden obraz miasta. Połączony plan został dodatkowo skorygowany geometrycznie i osadzony w układzie współrzędnych, co umożliwiło jego zestawianie ze współczesnymi mapami w miejskim systemie geogdansk.pl.
Dzięki temu ponad 150-letni dokument stał się nowoczesnym i ogólnodostępnym narzędziem badawczym.

Publikacja

Efektem projektu jest wydanie faksymile wszystkich arkuszy w skali 1:1, uzupełnione o plan scalony oraz książeczkę "Wokół Planu Buhsego" z opracowaniami Katarzyny Wojtczak, Zofii Maciakowskiej oraz Jarosława Zulewskiego. Zasadniczy nakład przygotowano w formie teczki z mapami składanymi, równolegle opracowano też edycję specjalną w większej teczce z arkuszami nieskładanymi. Dobór papieru, oprawy i technologii druku podporządkowano idei połączenia funkcjonalności z wysokimi walorami estetycznymi.

INFORMACJE WYDAWNICZE

Tytuł publikacji: Plan sytuacyjny Gdańska. Daniel Buhse 1866-1869. Faksymile czystorysu

Zawartość teczki:

1. Osiemnaście arkuszy planów w skali 1:1000
2. Plan scalony
3. Dwujęzyczne opracowanie Wokół planu Buhsego, Katarzyna Wojtczak, Zofia Maciakowska, Jarosław Zulewski

Wydawca: Urząd Miejski w Gdańsku, Biuro Architekta Miasta
Opracowanie graficzne, retusz i łączenie planów: Jarosław Zulewski
Współpraca redakcyjna i graficzna: Mikołaj Wantoch-Rekowski, Wojciech Chmielewski, Grzegorz Sobczyk, Piotr Lorens
Wykonanie: Pracownia introligatorska Władysław Chumowicz, Gdańsk

Gdańsk 2025
ISBN 978-83-973708-7-6

Dwujęzyczne opracowanie (polsko-angielskie) będące częścią publikacji Plan sytuacyjny Gdańska. Daniel Buhse 1866-1869. Faksymile czystorysu:

Wokół Planu Buhsego  |  On the Buhse Plan Katarzyna Wojtczak, Zofia Maciakowska, Jarosław Zulewski   Opracowanie graficzne i skład: Jarosław Zulewski Zespół redakcyjny: Jarosław Zulewski, Wojciech Chmielewski, Piotr Lorens Redakcja językowa: Dagmara Zawistowska-Toczek Tłumaczenie: Wojciech Chmielewski   ISBN 978-83-973708-6-9

Pobierz: Wokół Planu Buhsego (12.11 MB)