Adaptive Reuse, czyli ponowne wykorzystanie istniejących budynków, poprzez ich modernizację i przystosowanie do nowych warunków to jedno z głównych założeń aktualnej Agendy Miejskiej Unii Europejskiej. To sposób na wdrożenie idei zrównoważonego rozwoju poprzez zmniejszenie szkodliwego oddziaływania budownictwa na środowisko i pozwalający przy tym uzyskać duże oszczędności finansowe. Podczas sesji EUI Policy Lab w Chalandri w 2024 (z udziałem uczestników sieci Archethics) przedstawiono i omówiono przy tym także cztery aspekty adaptacji obiektów o znaczeniu historycznym, także kłopotliwym (dziedzictwo dysonansowe) jako nośników pamięci i wskazówek dla przyszłości:
1. Odblokowanie potencjału (Współpraca)Chodzi o to, by zabytki i kulturę traktować nie tylko jako stare budynki, ale jako obiekty, wokół których skupia się lokalna społeczność. Zamiast czekać na decyzje polityczne, mieszkańcy i urzędnicy wspólnie decydują o zasobach miasta, tworząc nowe modele współpracy oparte na solidarności. |
2. Echa przeszłości dla przyszłości (Pamięć)Kultura to nie skansen – ona ciągle się zmienia. Ten filar mówi o tym, że musimy umieć rozmawiać także o trudnej lub niewygodnej historii, dopisując do niej nowe znaczenia oparte o indywidualne doświadczenia świadków wydarzeń. Dzięki temu dziedzictwo staje się żywe i bliskie współczesnym ludziom. |
3. Sprawiedliwa zmiana (Zarządzanie)Musimy przestać patrzeć na zabytki tylko przez pryzmat kosztów remontu lub zysków z biletów. Prawdziwa wartość to wpływ na jakość życia i środowisko. Zarządzanie zasobami kulturalnymi powinno być zdecentralizowane, a zyski z niej powinny trafiać do wspólnoty. |
4. Przewodzenie zmianom (Prawo)Ten punkt sugeruje, by odbiurokratyzować kulturę i nadać moc prawną oddolnym, także nieformalnym działaniom mieszkańców. Zamiast sztywnych reguł, potrzebujemy elastycznych ram, które pozwolą ludziom realnie partycypować w decyzjach o ich otoczeniu. |
 |
Dwie mówczynie z Chalandri (Ileana Toscano - główny ekspert sieci Archethics) i Dora Ivanova (przewodnicząca fundacji Buzludzha Project) gościły także w Kazanlaku. Warsztaty i sesję dyskusyjną obejmującą także wymianę doświadczeń na temat współpracy między rożnymi szczeblami samorządu a organizacjami pozarządowymi poprowadził natomiast dyżurny ekspert programu URBACT Nils Scheffler. Przedstawiciele Gdańska, dwaj członkowie Forum Rozwoju Aglomeracji Gdańskiej i jeden członek zespołu Biura Architekta Miasta dołączyli do spotkania z własnej inicjatywy i na własny koszt. Mieli oni okazję przedstawić własne osiągnięcia związane z ochroną dziedzictwa i projektowaniem partycypacyjnym oraz obserwacje na temat udziału w programach krajowych i europejskich.
 |
 |
 |
Głównym tematem wydarzenia było jednak podsumowanie dotychczasowych wysiłków na rzecz zabezpieczenia, renowacji i udostępnienia do zwiedzania wyjątkowego w skali Europy obiektu, jakim jest Dom Pamięci Bułgarskiej Partii Komunistycznej na szczycie Buzłudży, znany szerzej jako Buzludzha Monument (strona obiektu). Wzniesiono go w latach 1974-1981 wspólnym wysiłkiem społeczeństwa jako rodzaj świeckiego sanktuarium poświęconego bułgarskiemu ruchowi niepodległościowemu z XIX w. oraz historii i osiągnięciom komunizmu. Poza datkami, Bułgarzy ofiarowali na rzecz pomnika własną pracę, a następnie pielgrzymowali na Buzłudżę w ramach wycieczek indywidualnych, szkolnych i pracowniczych. Odbywały się tam uroczystości państwowe i wydarzenia kulturalne. Zwiedzanie usianego pomnikami podnóża góry oraz bogato dekorowanych wnętrz podporządkowane było kontemplacji bogatego programu ikonograficznego wprost nawiązującego stylistyką i techniką do sztuki religijnej Bałkanów. Miejsce świętych na mozaikach zajęli jednak komunistyczni myśliciele, zaś na wieży, kojarzącej się dosłownie z dzwonnicą zawisła widoczna z oddali latarnia w kształcie czerwonej gwiazdy.
 |
 |
 |
Po upadku reżimu komunistycznego, wzniesiony wspólnym wysiłkiem i niemałym kosztem obiekt (czytaj więcej o historii), został niemal z dnia na dzień pozbawiony dozoru i opuszczony. W krótkim czasie doszło do rozszabrowania najcenniejszego wyposażenia obejmującego brązowe reliefy, marmurowe okładziny, a nawet miedziany dach. Ta ostatnia kradzież, wymagająca ogromu sprzętu, czasu i personelu z nieznanego powodu "umknęła" odpowiedzialnym za budynek władzom regionalnym. Jednocześnie przyczyniła się ona do wciąż postępujących zniszczeń narażonego na ekstremalne warunki pogodowe wnętrza, przede wszystkim zaś odspojeń tynków, na których wykonano mozaiki. Ratowanie mozaik - ich zabezpieczenie, renowacja i rekonstrukcja - to w tej chwili główne zadanie realizowane przez fundację Buzludzha Project. Drugim jest stopniowa realizacja koncepcji adaptacji obiektu i udostępnienia go dla zwiedzających. Trzeci, spajający dwa poprzednie to promocja służąca pozyskiwaniu wsparcia, w tym oczywiście finansowego. Służy temu m.in. organizacja dorocznej sierpniowej imprezy Open Buzludzha Festival, która słynie przede wszystkim z wydarzeń w formule światło i dźwięk z wykorzystaniem mappingu 3D na budynku.
 |
Spotkanie na szczycie musiało odbyć się w asyście przedstawicieli regionu Stara Zagora - formalnego gospodarza obiektu, który szczęśliwie jest od lat zamknięty dla osób nieupoważnionych ze względów bezpieczeństwa oraz w odpowiedzi na postępującą dewastację. Jak się okazało, była to okazja nie tylko do wspólnego zwiedzania, a następnie rozmowy w ramach sesji dyskusyjnej, lecz również do złożenia deklaracji w formie listu intencyjnego, w którym gubernator oficjalnie zobowiązał się do włączenia w działania gminy i fundacji na rzecz zabezpieczenia i udostępnienia zabytku publiczności. Władze regionu po latach przyznały, że dysonansowe dziedzictwo komunistycznej Bułgarii posiada potencjał turystyczny nie mniejszy niż zabytki starożytnej Tracji i że nic nie stoi na przeszkodzie wykorzystania i promowania ich w ramach szerokiej oferty kulturalnej. Co więcej, w obecności międzynarodowych gości padło zobowiązanie przekazania środków na rzecz najdroższej inwestycji niezbędnej do szerokiego udostępnienia pomnika do zwiedzania, a więc odtworzenia pokrycia dachu budowli.
 |
 |
 |
 |
Okoliczności pogodowe w postaci silnego wiatru i marznącego deszczu znacznie utrudniły dostęp do pomnika i uczyniły przebywanie, także w jego wnętrzu doświadczeniem ekstremalnym. Jak się okazało, gospodarze znaleźli sposób także na to organizując dla wszystkich chętnych wycieczkę przy użyciu rozszerzonej rzeczywistości. Dzięki okularom można było spokojnie zwiedzić wnętrze budowli, a nawet pospacerować po jej dachu podziwiając niewidoczną podczas opadów panoramę gór nie wychodząc z ciepłego i suchego wnętrza. Innymi sposobami na zapoznanie się z detalami obiektu były lektura wydanej z rozmachem monografii zawierającej setki zdjęć z okresu budowy i świetności pomnika oraz wystawa fotografii, pochodzących nierzadko sprzed dekad, nagrodzonych w konkursie zorganizowanym przez lokalny zespół Archethics.
 |
 |
Powyżej publikacja "Stroi se Monument" o budowie Domu Pamięci Bułgarskiej Partii Komunistycznej na szczycie Buzłudży i materiały sesji w Kazanlaku. Książka jest dostępna w sprzedaży. Była również prezentowana na spotkaniu podsumowującym gdańską odsłonę projektu Archethics 3 grudnia 2025, na które zaproszenia otrzymali kluczowi partnerzy i uczestnicy spotkań, którzy zdecydowali się udostępnić organizatorom dane kontaktowe. Poniżej przykłady dekoracji mozaikowej ścian: czerwona gwiazda i ojcowie ruchu komunistycznego - wnętrze sali plenarnej, kosmonauci - galeria zewnętrzna. W koszach wydobyte z gruzu fragmenty oryginalnych mozaik przygotowane do użycia w rekonstrukcji. Postać obalonego w 1989 sekretarza generalnego KC BPK Todora Żiwkowa (lewa dolna fotografia) została wkrótce potem skuta. Odtworzył ją w technice malarskiej jeden z artystów graffiti, który dostał się do budynku, kiedy był on powszechnie dostępny.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Poniżej plac zebrań u podnóża Buzłudży. Tu zaczynały się wycieczki na szczyt, podczas których uczestnicy odwiedzali kolejne miejsca upamiętnień związanych z walkami niepodległościowymi, obu wojnami światowymi oraz historią komunizmu.
 |
 |
 |
Poniżej wystawa prac laureatów konkursu fotograficznego w pawilonie wystawowym Kompleksu Archeologicznego Doliny Trackich Królów oraz gospodarze i uczestnicy spotkania.
 |
 |
oficjalna strona pomnika na Buzłudży
