PORTAL MIASTA GDAŃSKA
PL | EN | DE

Skarby Gdańska - Bursztyn

Skarby Gdańska - Bursztyn

 

JANTAROWE ZŁOTO

 

 
 
 


Jantar, dobry kamień, święty kamień, złoto północy, złoto Bałtyku, elektron - bursztyn niejedno ma imię. Barw także wiele: jantarowe bryłki zależnie od wieku mienią się kolorami od niemal białego, przez wszystkie odcienie żółci i pomarańczu, po ciemny, prawie wiśniowy. Od wieków bursztyn budził podziw i zainteresowanie. Ze względu na piękno, przyjemny zapach i podatność na obróbkę zawsze wykorzystywany był jako kamień dekoracyjny. "Paciorki złociste jak słońce" opiewał już sam Homer. Rzymski historyk Pliniusz Starszy pisał, iż "Wśród przedmiotów zbytku osiąga taką wartość, że figurka ludzka z bursztynu, dowolnie mała, kosztuje znacznie więcej niż w pełni sił mężczyźni (niewolnicy)". Jako cenny surowiec bursztyn stanowił środek płatniczy. Przypisywano mu także magiczną siłę i właściwości lecznicze. Niegdyś robiono z niego cenione amulety, dziś wykorzystywany jest również w przemyśle kosmetycznym i domowych apteczkach. Bursztynowa nalewka jest znanym panaceum na rozmaite dolegliwości. Od wieków największe zainteresowanie wzbudzały inkluzje - bryłki bursztynu, w których zachowały się, zatopione w żywicy i utrwalone na zawsze, owady i fragmenty roślinności - ślady życia sprzed milionów lat.

BURSZTYNOWA HISTORIA

 

 
 


Najstarsze materiały świadczące o znajomości bursztynu i jego obróbce w rejonie Gdańska pochodzą z okresu 8 - 4 tys. lat p.n.e. i wiążą się z przypisywaną mu magiczną siłą. Wyrabiano wówczas dla potrzeb kultowych bursztynowe amulety - postaci zwierząt, figurki bóstw i herosów.
Gdańsk leży na skrzyżowaniu historycznych i współczesnych szlaków bursztynowych. Historyczne lądowe szlaki kulturowo-wymienne Europy przebiegały wzdłuż głównych rzek, m.in. Wisły i wiodły na południe w kierunku Morza Czarnego, do Rzymu (szlak rzymski do Akwilei) i Grecji (szlak helleński do Alexandropolis). Szlak bursztynowy, tzw. nadwiślański, łączący Pobrzeże Gdańskie z krajami śródziemnomorskimi funkcjonował co najmniej od V wieku przed Chrystusem. Lata ok. 400 p.n.e. - ok. 30 r. n.e. to okres dominacji Celtów w Europie. Bursztyn był stale obecny w ich kulturze. Plemiona celtyckie rozprzestrzeniły się na rozległe obszary Europy docierając do Italii i na Bałkany nad Adriatyk. Celtyccy kupcy zaktywizowali stare i przetarli nowe szlaki bursztynowe łączące Italię oraz Ilirię z "bursztynowym wybrzeżem" południowego Bałtyku. Bursztynowy szlak miał dla Europy nie tylko znaczenie gospodarcze; tą drogą rozpowszechniano również naukę i kulturę. Handel był pretekstem do poznania, zbliżenia i zrozumienia różnych kultur i cywilizacji.


Początki bursztynowej świetności

Najstarsze ślady pracowni bursztyniarskiej w Gdańsku pochodzą z końca X wieku. Istniał wówczas monopol władzy książęcej na pozyskiwanie bursztynu. Książęcy rybacy musieli uzyskać prawo zbierania surowca od władców gdańskiego grodu. Asortyment wyrobów był już wówczas wyjątkowo bogaty: paciorki, pierścionki, wisiorki, kostki i pionki do gry, amulety, a po wielkim chrzcie gdańszczan przez św. Wojciecha - również krzyżyki. Wytwory gdańskich bursztynników były przeznaczone nie tylko dla gdańszczan, trafiały także do mieszkańców innych grodów na ziemiach polskich. Gotowe wyroby, jak też surowiec, były eksportowane do Flandrii. W XIV wieku, gdy Pomorzem Gdańskim zawładnął Zakon Krzyżacki, bursztyn stał się szczególnie poszukiwany. Handel surowcem przynosił mu znaczne dochody. Wysyłano go do Brugii, Lubeki, Amsterdamu, Antwerpii, Kolonii, Norymbergii, Wenecji. Dozorcy pilnie strzegli magazynów bursztynu, a za ukrycie znalezionych kamieni groziła nawet kara śmierci! Polityka zakonu nie sprzyjała jednak rozwojowi sztuki bursztyniarskiej.
Rozkwitowi gdańskiego rzemiosła bursztyniarskiego przysłużył się król Kazimierz Jagiellończyk, nadając miastu tereny bogate w bursztynowe złoża. W okresie I Rzeczpospolitej bogaty i liczący się w Europie Gdańsk znany był jako ważne centrum bursztyniarstwa. Rozwijała się wówczas rzeźba sakralna. Produkowano także różnorodne naczynia, szkatuły, pudełka, lichtarze, zegary, ramy do obrazów. Pierwszy cech bursztynników w Gdańsku utworzono w 1477 roku.


Złoty wiek gdańskiego bursztynu

Przełom XVI i XVII stulecia w Gdańsku nazywany jest "złotym wiekiem". W gdańskich pracowniach tworzono liczne dzieła z bursztynu na zamówienie bogatych mieszczan, szlachty, magnatów, duchowieństwa, królów polskich. Bursztynowe wyroby docierały również na dwory książęce i królewskie całej Europy. Dzieła gdańskich bursztynników były najcenniejszymi dyplomatycznymi podarunkami dla papieży, carów, sułtanów i kalifów oraz władców największych państw europejskich, w tym "króla słońce", francuskiego Ludwika XIV. Bursztynowe precjoza godne najznamienitszych kolekcji, stały się prawdziwą wizytówką miasta.
Pod wpływem architektury, już w połowie XVI wieku, zaczęto tworzyć dzieła komponowane w oparciu o klasyczne porządki konstrukcyjne na wzór dobrze dopasowanych murów budowli kamiennych. Ścianki dużych obiektów podwajano, uwzględniając kruchość bursztynu. Ta metoda znalazła zastosowanie przy tworzeniu słynnej zaginionej Bursztynowej Komnaty. To właśnie gdańszczanie mieli największy udział w jej powstaniu. Pomysłodawcą i autorem szczegółowego projektu był znamienity gdański bursztynnik Andreas Schlüter. Gdańszczaninem był także pierwszy z realizatorów tego dzieła - Gottfried Wolfram. Dwaj następni wykonawcy - mistrzowie gdańskiego cechu Gottfried Turau i Ernest Schacht doprowadzili do końca zamysł Schlütera i ocalili go przed zniszczeniem, kiedy król Fryderyk Wilhelm nakazał przerwać prace tuż przed ich ukończeniem.


Powrót do tradycji

Dwie wielkie wojny doszczętnie zniszczyły europejskie bursztynnictwo. W Gdańsku nie pozostał ani jeden warsztat. Tuż po wojnie wielu artystów podjęło próbę odrodzenia wielkich tradycji Gdańska. Był to jednak powrót do najdawniejszej funkcji bursztynu, jaką była ozdoba stroju. Dzisiaj gdańscy bursztynnicy i ich dzieła znani są na całym świecie. Tworzą zarówno w dawnym, wielkim stylu swoich znamienitych poprzedników, jak i hołdując awangardzie. I znów nic nie ogranicza ich rozmachu: już niedługo w gdańskim kościele św. Brygidy podziwiać będzie można w całej okazałości wspaniały bursztynowy ołtarz!

ŚWIATOWA STOLICA BURSZTYNU

 

 
 


Gdańsk, związany z morzem i "bałtyckim złotem północy", od wieków kultywował tradycje sztuki bursztyniarskiej. Gdańscy bursztynnicy stworzyli własną szkołę obróbki bursztynu, a jakość ich wyrobów nie ma sobie równej w świecie. Bałtycki bursztyn zwany sukcynitem to pochodząca sprzed 40 milionów lat stwardniała żywica kopalna zawierająca stosunkowo dużą domieszkę kwasu bursztynowego, która decyduje o jego wyjątkowych, leczniczych właściwościach. Jako ważny ośrodek wydobycia i przerobu tego wyjątkowego surowca, zarówno dawniej jak i dziś słynący wspaniałymi dziełami sztuki z jantaru, Gdańsk jest liczącym się centrum naukowym zajmującym się tą tematyką, siedzibą Krajowej Izby Gospodarczej Bursztynu i Międzynarodowego Stowarzyszenia Bursztynników, gospodarzem największych na świecie targów bursztynu AMBERIF i AMBERMART oraz znanym punktem na historycznym i współczesnym szlaku bursztynowym. Już w drugiej połowie siedemnastego wieku zaczęły powstawać pierwsze gdańskie kolekcje bursztynu. Specjalizowano się zwłaszcza w gromadzeniu inkluzji. W uznaniu "bursztynowej sławy" Gdańska i mistrzostwa jego bursztynników jedną z odmian bursztynu nazwano od imienia miasta gedanit. Wiele historycznych i współczesnych szlaków bursztynowych wiedzie do Światowej Stolicy Bursztynu.

ŚLADAMI BURSZTYNU PO GDAŃSKU

 

 
 


Warto odwiedzić Gdańsk, by przemierzyć bursztynowy szlak po mieście. Oto jego kolejne etapy:

Muzeum Historyczne Miasta Gdańska otwarciem wystawy "Polskie klejnoty morza"
w 2000r. zainaugurowało działalność nowego oddziału - Muzeum Bursztynu, które znajdzie już wkrótce siedzibę w Zespole Przedbramia. Obecnie w Ratuszu Głównego Miasta prezentowane są zbiory znanego bursztynnika Lucjana Myrty. Jego autorska kolekcja jest jedną z największych na świecie. Prezentowane prace to zarówno miniaturowe, jak i olbrzymie formy, w których zastosowano wszelkie techniki sztuki bursztyniarskiej: intaglio, eglomisée, intarsje, płaskorzeźbę i rzeźbę. Jednym z najpiękniejszych eksponatów jest największa na świecie, wykonana w jednej bryle bursztynu (2,5 kg) rzeźba "Akt kobiecy wg A.Rodina". Wystawa ta to wspaniały początek kolekcji muzeum. Muzeum gromadzi zarówno dzieła sztuki dawnej, jak i współczesnej oraz okazy przyrodnicze.

Muzeum Bursztynu - Oddział Muzeum Historycznego Miasta Gdańska, Zespół Przedbramia ulicy Długiej, tel. (+48 58) 301 47 33, www.mhmg.gda.pl godziny zwiedzania:

  • poniedziałek nieczynne
  • wtorek 10.00-15.00 dzień wolnego wstępu; wstęp co pół godziny (zgodnie z Art. 10.2, ustawy o Muzeach z dnia 21 listopada 1996, zaktualizowanej 29 czerwca 2007 roku, do zwiedzania udostępnione są jedynie wystawy stałe Muzeum Bursztynu, tj: Bursztyn w przyrodzie, Sztuka dawna, Rzemiosło, Biżuteria Współczesna, Antresola, Sala Sądowa)
  • środa - sobota 10.00-16.00
  • niedziela 11.00-16.00

Muzeum Archeologiczne w Gdańsku przygotowało stałą wystawę "Z bursztynem przez tysiąclecia". Składa się ona z dwóch części: bursztyn w przyrodzie i bursztyn w kulturze. Zwiedzający mogą zapoznać się z pochodzeniem bursztynu, jego odmianami, obejrzeć zabytki bursztynowe oraz przedmioty związane z bursztyniarstwem począwszy od paleolitu poprzez starożytność, średniowiecze, aż po czasy współczesne. W muzeum można też uczestniczyć w pokazie dawnej obróbki bursztynu, zapoznać się mapą szlaków bursztynowych Starożytnej Europy.
Muzeum Archeologiczne, ul. Mariacka 25/26, tel.(+48 58) 301 50 31, www.archeologia.pl godziny zwiedzania:

  • w sezonie: wtorek-niedziela 10.00 - 17.00;
  • poza sezonem: wtorek, czwartek, piątek 9.00 - 16.00, środa 10.00 - 17.00, sobota, niedziela 10.00 - 16.00,

Muzeum Inkluzji w Bursztynie mieszczące się na Wydziale Biologii, Geografii i Oceanologii Uniwersytetu Gdańskiego, gdzie działa jedyna na świecie Katedra Bursztynu, prezentuje najdawniejsze ślady życia zatopione w bryłkach bursztynu w postaci inkluzji. Uczestnicy mają możliwość obejrzenia najpiękniejszych okazów inkluzji i wyrobów z bursztynu, pokazu slajdów, wysłuchania pogadanki na temat historii "bałtyckiego złota".

Muzeum Inkluzji w Bursztynie, Uniwersytet Gdański, Gdynia, al. Piłsudskiego 46, tel.(+4858) 660 16 42, www.muzeum.gda.pl godziny zwiedzania: 9.00 - 17.00

Kościół św. Brygidy pochodzący z przełomu XIV i XV w. wszedł do historii w sierpniu 1980 r. podczas strajków robotniczych. Surowe wnętrza świątyni wzbogaci w przyszłości wyjątkowe dzieło sztuki: monumentalny bursztynowy ołtarz. Ołtarz o wysokości 11 m i szerokości 6 m będzie miał formę tryptyku z obrazem Matki Boskiej Świata Pracy w centralnej części. Obraz ten jest reprodukcją obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Upamiętniać ma 28 robotników, którzy zginęli w grudniu 1970 r. Przyozdobiony będzie w sukienkę z mlecznobiałego bursztynu i korony z jasnożółtych bursztynów. Sam ołtarz będzie tworzył kształt lilii nawiązujący do kształtu gotyckiej lilii heraldycznej. Na nastawie ołtarza umieszczone będą sceny z życia gdańszczan, a centralne miejsce zajmie złocone tabernakulum w kształcie kuli. Obecnie podziwiać można w kościele fragmenty tworzonego ołtarza oraz wspaniałą bursztynową monstrancję.

Kościół św. Brygidy, ul. Profesorska, tel. (+4858) 301 31 52


Pracownie i galerie bursztynu

Gdańsk słynie z wielu renomowanych warsztatów bursztyniarskich usytuowanych
w większości w pięknych kamieniczkach na gdańskiej starówce. W niektórych turyści mają okazję przyjrzeć się procesowi obróbki kamienia i powstawania biżuterii bursztynowej. Zachęcamy do odwiedzenia licznych ekskluzywnych galerii i małych sklepów jubilerskich oferujących wyroby z bursztynu: piękną biżuterię, eleganckie bibeloty, lampy, których witrażowe abażury mienią się wszystkimi barwami jantaru, małe souveniry, które stanowić będą miły upominek lub pamiątkę z bursztynowego Gdańska.


Letni Festiwal Bursztynu podczas Jarmarku św. Dominika

Wśród wielu imprez kulturalnych i plenerowych tradycyjnego sierpniowego jarmarku organizowanego zgodnie ze średniowieczną tradycją jest też dzień, którego głównym bohaterem jest gdański skarb - bursztyn. Wystawy, atrakcyjne konkursy, własnoręczne wykonywanie biżuterii bursztynowej według indywidualnych pomysłów, prezentacje, pokazy mody "bursztynowej" i obróbki "dobrego kamienia" oraz kramy gdańskich bursztynników to doskonała okazja do zabawy i zakupu pięknej pamiątki z bałtyckiego złota. Tradycją już stały się happeningi, podczas których powstają dzieła wzbogacające później zbiory Muzeum Bursztynu. Takimi nietypowymi eksponatami są dwa najdłuższe na świecie naszyjniki, guzik o średnicy 31 cm i wadze 1,5 kg, ułożony z jasno-żółtych i prześwitujących kształtek naturalnego bursztynu i bursztynowa bransoleta składająca się z 210 okienek, które swoimi kompozycjami z bursztynu i drutu wypełniali goście Dnia Bursztynu 2003 r.

Jarmark św. Dominika - trzy pierwsze tygodnie sierpnia - ulice i place gdańskiej starówki- termin i program kolejnego jarmarku w kalendarzu imprez: www.gdansk.pl


Bursztynowe targi

Każdego, kto zamierza zawitać do Gdańska wiosną namawiamy, by odwiedzić pawilony targowe podczas corocznej wielkiej imprezy poświęconej bursztynowi. Już od dziesięciu lat Międzynarodowe Targi Gdańskie organizują Międzynarodowe Targi Bursztynu, Biżuterii i Kamieni Jubilerskich AMBERIF. To największa na świecie impreza targowo-wystawiennicza poświęcona klejnotowi Bałtyku. Targom towarzyszą: Galeria Projektantów, Galeria Jubilerska, Galeria Paleontologiczna i seminaria naukowe oraz międzynarodowy konkurs na projekt biżuterii z bursztynem Elektronos? 2004 i Wzorniczy Konkurs Jubilerski Mercurius Gedanensis m.in. w kategorii na Komplet Biżuterii z Bursztynem. Wielkim osiągnięciem dziesięciu edycji AMBERIF jest wprowadzenie bursztynu na artystyczne i wzornicze salony świata. O zawrót głowy przyprawić mogą prezentowane na targach cuda wyczarowane z jantarowego złota w dawnym i awangardowym stylu. Naszyjnik z nie szlifowanych kamieni na zgrzebnym szarym sznurku, wielki, mieniący się bursztyn misternie oprawiony w srebro i zawieszony na jedwabnej chuście lub eleganckiej szyfonowej wstążce, skórzany wisior lub damska torebka zdobione pięknym złocistym kamieniem, zaskakujące efekty łączenia bursztynu z innymi minerałami: turkusami, perłami, koralami, przeplatanymi kostkami czy krążkami srebra - długo można wymieniać. Zapraszamy na tę bursztynową "ucztę".

Międzynarodowe Targi Bursztynu, Biżuterii i Kamieni Jubilerskich AMBERIF

  • Międzynarodowe Targi Gdańskie, ul. Beniowskiego 5, tel. (+4858) 554 92 00
  • termin i program kolejnej imprezy: www.mtgsa.pl


Zobacz: Miedzynarodowe targi Ambermart na www.stolicabursztynu.gdansk.gda.pl

Opuszczających Gdańsk turystów bursztynowy szlak powiedzie do pobliskich: Elbląga, Malborka i Jantara, gdzie przygody z jantarem ciąg dalszy...

  • Muzeum Miejskie w Elblągu - ekspozycja "Bursztyn w Średniowieczu" - wykopaliska osady Truso - IX w.
  • Zamek Krzyżacki w Malborku - wystawa "Dzieje Bursztynu" i największa w Polsce kolekcja arcydzieł sztuki bursztyniarskiej.
  • Mistrzostwa Świata w Poławianiu Bursztynu w Jantarze - doroczna letnia impreza plenerowa (www.prot.gda.pl; www.stegna.ug.gov.pl)



Zdjęcia: z archiwum Wydziału Promocji Miasta

Wydawca dziękuje:

  pani Joannie Mężyk-Grążawskiej za konsultację merytoryczną,
panu Lucjanowi Myrcie za bezpłatne udostępnienie zdjęć eksponatów bursztynowej kolekcji z depozytu Muzeum Bursztynu - Oddziału Muzeum Historycznego Miasta Gdańska (fot. M. Żak) oraz Międzynarodowym Targom Gdańskim S.A. za umożliwienie publikacji fotografii prac: bryłka bursztynowa - odmiana cukrowa (fot. G. Gierłowska), element z ramy ściany północnej Bursztynowej Komnaty - Panoplia i scena biblijna Dawid i Saul (fot. G. Gierłowska), fragment tradycyjnego naszyjnika bursztynowego (fot. G. Gierłowska), wisior z pracowni K. Buzalskiego, praca autorstwa D. Zarańskiego.