PORTAL MIASTA GDAŃSKA
PL | EN | DE

50-lat działalności Muzeum Gdańska. Czy o tym, że działa zdecydował… przypadek?

50-lat działalności Muzeum Gdańska. Czy o tym, że działa zdecydował… przypadek?
W dniu 2 kwietnia 1970 roku udostępniono zwiedzającym Ratusz Głównego Miasta, siedzibę główną dzisiejszego Muzeum Gdańska. Obecnie 10-oddziałowe muzeum jest jedną z chętniej odwiedzanych placówek muzealnych w Gdańsku. Zamiast przeniesionych z powodu koronawirusa na 24 września br. uroczystości jubileuszowych warto przyjrzeć się niełatwym początkom muzeum.

 

Odbudowa Ratusza i Głównego Miasta - zdjęcie po 1947 roku
Odbudowa Ratusza i Głównego Miasta - zdjęcie po 1947 roku
fot. Kazimierz Lelewicz / mat. Muzeum Gdańska
Ratusz Głównego Miasta
Ratusz Głównego Miasta, 2019 rok
fot. Dariusz Kula / mat. Muzeum Gdańska

Dyrektorem Muzeum Gdańska jest dr hab. Waldemar Ossowski, prof. Uniwersytetu Gdańskiego. Oto jego opowieść o początkach Muzeum Gdańska.

MUZEUM GDAŃSKA


Początki muzealnictwa w Gdańsku to fascynująca historia ludzi pełnych pasji i gromadzonych przez nich przedmiotów. 150 lat temu, 30 marca 1870 r., wspólnym wysiłkiem wielu gdańszczan udało się stworzyć Muzeum Miejskie (Stadtmuseum) z siedzibą w połowie pofranciszkańskiego klasztoru (gmachu Gimnazjum Akademickiego). Trzon muzealnych zbiorów do 1939 r. stanowiła kolekcja Jacoba Kabruna (1759–1814) złożona z kilku tysięcy obrazów, rysunków i rycin mistrzów europejskich od końca XV do początków XIX wieku.

 

Wielka Sala Wety w 1945 roku - grafika Stanisław Żukowski
Wielka Sala Wety w 1945 roku na grafice Stanisława Żukowskiego. W przeszłości była audiencyjną salą królewską podczas pobytu monarchów w Gdańsku. Ozdobiona jest m.in. dziewięcioma koronnymi portretami polskich królów 
mat. Muzeum Gdańska

 

W trakcie działań wojennych w 1945 r. klasztor pofranciszkański uległ częściowemu zniszczeniu. Trwający 9 dni pożar (20–29 marca) zniszczył 60–65% części muzeum miejskiego wraz z pozostawionymi we wnętrzach zbiorami, urządzeniami i wyposażeniem. W 1946 r. Muzeum Miejskie zostało przekształcone w Muzeum Państwowe w Gdańsku, a cztery lata później w Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Instytucja miała pełnić funkcję muzeum okręgowego – placówki o charakterze naukowo-badawczym i oświatowym nadzorującej pozostałe. 

 

Sala Czerwona Ratusza Głównego Miasta po 1945 roku. Dawniej odbywały się tutaj obrady Rady Miejskiej
Sala Czerwona Ratusza Głównego Miasta po 1945 roku. Dawniej odbywały się tutaj obrady Rady Miejskiej
fot. Kazimierz Lelewicz / mat. Muzeum Gdańska

 

Muzeum miejskie mogło powstać tuż po 1945 r.?

Z ideą utworzenia placówki muzealnej dokumentującej historię miasta wystąpił w 1945 r. dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie – prof. dr Stanisław Lorentz. Na siedzibę tej placówki wskazał Ratusz Głównego Miasta. Na przeszkodzie stał jednak stan budynku. Skomplikowane i złożone prace nad jego odbudową, mimo priorytetowego statusu, trwały z przerwami niemalże 25 lat. Kwestię powołania w Ratuszu „Muzeum Historycznego Gdańska” odżywała w tym okresie w prasie lokalnej. W 1955 r. Franciszek Mamuszka zaproponował stworzenie ekspozycji ukazującej historię miasta, także tej powojennej. Ideę powołania muzeum, w ramach Muzeum Pomorskiego, postulował prof. Andrzej Zbierski.

Włodarze i urzędnicy chcieli by budynek spełniał różne funkcje. W 1949 r. planowano, że w przyziemiu znajdzie się Urząd Stanu Cywilnego, a wyżej będą urzędować będą prezydenci miasta. Podobne plany, obejmujące również urządzenia archiwum i Sali Ślubów, podtrzymywane były prawie do końca lat 60 XX w. Na drugim piętrze planowano urządzić „Salę Konserwatora Zabytków” oraz sale wystawowe, zaś na poddaszu chciano urządzić pokoje gościnne, a wieżę… udostępnić na cele turystyczne.


Bunt społeczników, czy konsensus?

Dyskusje przyspieszyło zakończenie w 1965 r. prac konserwatorskich w Wielkiej Sali Wety, która była przeznaczona do organizacji oficjalnych uroczystości. Głównym użytkownikiem reprezentacyjnego piętra Ratusza miał zostać Urząd Stanu Cywilnego. Wielką Salę Rady przeznaczono do „bardzo uroczystych ślubów”, a do ślubów „zwykłych” służyć miała Mała Sala Rady (Sala Zimowa).

 

Prof Andrzej Januszajtis z Medalem 100-lecia Niepodległości
Prof Andrzej Januszajtis z Medalem 100-lecia Niepodległości, który odebrał w czerwcu 2018 roku z rąk prezydenta Pawła Adamowicza
fot. M. Krzyżowska / mat. Muzeum Gdańska

 

W maju 1966 r. odbyło się spotkanie Gdańskiej Komisji Ochrony Zabytków Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Komisja wraz z przewodniczącym Maciejem Kilarskim, oraz dr. arch. Januszem Ciemnołońskim i doc. Andrzejem Januszajtisem podjęła uchwałę o powołaniu w Ratuszu muzeum historycznego. Wystąpiła także do władz miasta z wnioskiem, by opracowanie projektu organizacji nowej placówki przekazać Komisji Ochrony Zabytków.

We wrześniu 1969 r. w urzędzie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków opracowano dokument określający program funkcjonalny Ratusza. Koncepcja zespołu pod kierownictwem inż. arch. Tadeusza Chrzanowskiego zakładała umieszczenie wystaw czasowych na pierwszym piętrze. Właściwa wystawa stała miała znaleźć się na drugim piętrze i obejmować okres od wczesnego średniowiecza do zakończenia II wojny światowej. Ekspozycję zniszczeń Gdańska, opracowaną w oparciu o fotogramy Kazimierza Lelewicza, planowano umieścić na trzecim piętrze. Miała się tu znajdować poczekalnia dla grup zwiedzających wieżę. W przyziemiu przewidziano kawiarnię i pomieszczenia klubowe…

 

Westerplatte Wartownia nr 1
Westerplatte Wartownia nr 1
fot. Dariusz Kula / mat. Muzeum Gdańska

 

Epilog

Muzeum ostatecznie powołano 31 marca 1970 r., choć akt jego powołania datowany jest na 2 kwietnia 1970 r. i to właśnie tę drugą przyjęto jako wyznacznik powołania muzeum. Zbiega się on z otwarciem Ratusza Głównego Miasta oraz wernisażem wystawy „25 lat ochrony zabytków w Gdańsku”. W samodzielną placówkę Muzeum Historii Miasta Gdańska zostało przekształcone uchwałą Prezydium WRN z 22 marca 1971 r. Pierwszym dyrektorem został Józef Kuszewski. Zalążkiem zbiorów stało się zabytkowe wyposażenie Ratusza ukryte w czasie II wojny przez niemieckich konserwatorów kierowanych przez Ericha Volmara oraz kolekcja ponad 200 monet przekazanych z Muzeum Pomorskiego.

 

Twierdza Wisłoujście
Twierdza Wisłoujście
fot. Dariusz Kula / mat. Muzeum Gdańska

 

Bez zaangażowania wymienionych wyżej osób i wielu innych w Gdańsku nie powstałoby muzeum miejskie w obecnej skali. Dziś Muzeum Gdańska opiekuje się blisko 70 tysiącami obiektów archeologicznych, historycznych, artystycznych oraz przyrodniczych przechowywanych i pokazywanych w 10 oddziałach. Muzeum utrwala i udostępnia 6700 cyfrowych kopii rycin, map, czy starych fotografii, a także udostępnia niematerialne, ustne świadectwa historii. Instytucja, obok muzeów z Krakowa i Warszawy, jest jedną z największych muzeów miejskich w Polsce.

 

Wielki Młyn - to tutaj swoją siedzibę będzie miało Światowe Muzeum Bursztynu. Otwarcie zaplanowano na 28 czerwca 2021 roku
Wielki Młyn - to tutaj swoją siedzibę będzie miało Światowe Muzeum Bursztynu. Otwarcie zaplanowano na 28 czerwca 2021 roku
fot. Dariusz Kula / mat. Muzeum Gdańska

 

Uroczystości obchodów jubileuszu 50-lecia Muzeum Gdańska zostają przeniesione na 24 września 2020 r., natomiast otwarcie towarzyszącej jej wystawy „Co daje Muzeum?” odbędzie się w Ratuszu Głównego Miasta po zniesieniu stanu epidemii i ponownego otwarcia placówek zarządzanych przez instytucję dla zwiedzających.

 

Tabela ilustrująca rozwój Muzeum Gdańska 1970-2020

Oddział / Budynek

Data przejęcia

Data udostępnienia do zwiedzania

Ratusz Głównego Miasta

1970

1970

Galeria Palowa

(część Ratusza Głównego Miasta)

1970

2018

Zespół Przedbramia - Muzeum Bursztynu

1973

2006

Twierdza Wisłoujście

1974

2009

Wartownia nr 1 na Westerplatte

1980

1980

Dom Uphagena

1981

1998

Dwór Artusa

1984

1997

Muzeum Nauki Gdańskiej

(do 2016 Muzeum Zegarów Wieżowych)

1996

1996

Baszta na Zamurzu

1998

-

Brama Wyżynna

2002

-

Muzeum Poczty Polskiej w Gdańsku

2003

2003

Mury miejskie

2008

-

Kuźnia Wodna w Oliwie

2017

2018 (na wybrane okazje)

Wielki Młyn – Muzeum Bursztynu

2017

28 VI 2021

Zespół Przedbramia – Muzeum Odbudowy Gdańska

1973

2021-2023

 

oprac. WGwww.gdansk.plredakcja@gdansk.pl