Bitwę stoczono 28 listopada 1627 r.
Monument powstał dla uczczenia 350. rocznicy tego wydarzenia. Wykorzystano przy tym zachowany cokół dawnego pomnika króla Prus Fryderyka Wilhelma III Hohenzollerna i jego żony Luizy Augusty, pochodzący z XIX w.
Obelisk wraz z cokołem i podstawą mierzy 3,7 metra
mat. Gdański Zarząd Zieleni
Na pomniku umieszczono naturalnej wielkości rzeźbę głowy króla polskiego Zygmunta III Wazy, za którego panowania doszło do zwycięskiej bitwy, wraz z jego herbem oraz okolicznościowym napisem.
W latach 90. ub. wieku obelisk był niszczony - zniknęła głowa monarchy oraz rozbito tablicę. Ostatecznie, w 2014 r. został poddany gruntownej renowacji.
Na dwóch ścianach kamiennego obelisku w prostokątnych niszach znajdują się tablice:
- od strony zachodniej z herbem królewskim Zygmunta III Wazy
- od strony wschodniej z herbem Gdańska i napisem: „ZYGMUNT III WAZA TWÓRCA POLSKIEJ FLOTY WOJENNEJ, KTÓRA ODNIOSŁA WIELKIE ZWYCIESTWO NAD FLOTĄ WOJENNĄ SZWECJI W BITWIE POD OLIWĄ 28 XI 1627 RENOV 2014”
Do bitwy pod Oliwą doszło w ramach wojny Polski ze Szwecją z lat 1626–1629. Okręty polskiej floty postawiły sobie za cel przerwanie blokady Zatoki Gdańskiej i gdańskiego portu.
Blokada portu gdańskiego przez okręty szwedzkie w 1627 r. Na brzegu, na pierwszym planie twierdza w Wisłoujściu, w dalszym planie miasto Gdańsk, po prawej szpital Wszystkich Bożych Aniołów
źródło: Gedanopedia
W bitwie wzięło udział 10 polskich jednostek, w tym cztery galeony, pod dowództwem admirała Arenda Dickmanna, który został śmiertelnie ranny podczas walki. Wyruszyły one w morze z bazy w Wisłoujściu naprzeciw składającej się z sześciu okrętów eskadry szwedzkiej płynącej od strony Helu. Ten manewr zaskoczył wroga. Szwedzki admirał Nils Göransson Stjernsköld nie spodziewał się, że flota polska będzie dążyć do bezpośredniej konfrontacji, skoro dotychczas unikała otwartej walki.
"Bitwa morska pod Oliwą", akwarela Adolfa Boya, 1633. Po lewej szwedzki galeon „Solen” wylatuje w powietrze po ataku „Wodnika”, na pierwszym planie „Panna Wodna”, po prawej u dołu twierdza Wisłoujście, powyżej ze zwiniętymi żaglami dwa statki z poselstwem niderlandzkim. Na oddzielnej karcie autor umieścił objaśnienia zastosowanych na obrazie skrótów
źródło: Gedanopedia
Podczas bitwy, która trwała około dwóch godzin, Szwedzi stracili dwa okręty. Jeden galeon „Solen” („Słońce”) został zatopiony, a drugi zdobyty abordażem. Zginęło ok. 350 szwedzkich marynarzy w tym admirał Göransson Stjernsköld. Straty floty polskiej były o wiele mniejsze - życie straciło 47 osób.
W konsekwencji bitwy zniesiono blokadę portu w Gdańsku. W Europie stała się ona głośna jako pierwsze w historii zwycięstwo nad flotą szwedzką. Skala bitwy była jednak zbyt mała, by zaważyć na dalszych losach wojny między Polską a Szwecją.
Scena bitwy morskiej pod Oliwą, autorstwa Abrahama Boota, sekretarza poselstwa niderlandzkiego, świadka bitwy z okrętu niderlandzkiego, 1632 (obraz Zatoki Gdańskiej odwrócony): nr 1 – klasztor w Oliwie, nr 3 – Hel, 4 – okręt admirała szwedzkiego, 5 – okręt wiceadmirała szwedzkiego, 6 – okręty szwedzkie, 7 – okręt polskiego admirała, 8 – okręt polskiego wiceadmirała, 9 – okręty polskie, 10 – neutralne okręty niderlandzkie
źródło: Gedanopedia
Wydobyty z dna morza wrak okrętu „Solen” został w latach 1969–1981 przebadany przez ekipę Centralnego Muzeum Morskiego (dziś Narodowe Muzeum Morskie) w Gdańsku. Pozyskane działa oraz przedmioty wyposażenia i rzeczy osobiste marynarzy po konserwacji są eksponowane w salach muzeum na wyspie Ołowianka.
źródło m.in: Gedanopedia, internetowa encyklopedia Gdańska
