Portal Miasta Gdańska
PL | EN | DE

Z historii Gdańska: jak i dlaczego poległ francuski hrabia

We wrześniu 1939 r. Francuzi nie mieli ochoty “umierać za Gdańsk”. 280 lat temu - również nie za bardzo, ale byli tacy, którzy polegli w walce i to… na Westerplatte. Mieli dać odsiecz przebywającemu w mieście królowi Stanisławowi Leszczyńskiemu. Najgorliwiej walczył Louis Robert Hippolyte de Bréhan hrabia de Plélo.

Z historii Gdańska: jak i dlaczego poległ francuski hrabia
A
A
data publikacji: 29 maja 2016 r.

W 2014 r. obok Twierdzy Wisłoujście uroczyście odsłonięto obelisk na cześć hrabiego. Byli nawet rekonstruktorzy w strojach z epoki i huk armat.
W 2014 r. obok Twierdzy Wisłoujście uroczyście odsłonięto obelisk na cześć hrabiego. Byli nawet rekonstruktorzy w strojach z epoki i huk armat.
Jerzy Pinkas/www.gdansk.pl

Można bez wielkiej przesady stwierdzić, że hrabia otrzymał do wykonania misję samobójczą. Król Stanisław Leszczyński był teściem Ludwika XV, króla Francji. Próba odzyskania polskiego tronu w 1733 r. powiodła się dzięki pieniądzom z Paryża, ale na krótko. Doszło do wojny między zwolennikami Leszczyńskiego i konkurencyjnego króla Augusta III Sasa. Tego drugiego wsparła militarnie i politycznie Rosja. Leszczyński musiał uciekać z Rzeczpospolitej. 2 października 1733 r. dotarł do silnie ufortyfikowanego Gdańska, gdzie uzyskał ochronę oraz wsparcie ówczesnych władz. Było to wbrew praktyce stosowanej przez gdańszczan od czasów króla Stefana Batorego, która nakazywała czekanie na rozwój wydarzeń i opowiedzenie się po stronie tego kandydata do polskiego tronu, który pierwszy dokona aktu koronacji. Było to ryzyko, ale dyktowane dość świeżymi doświadczeniami miasta na ówczesnej arenie polityki międzynarodowej. W roku 1697 gdańszczanie nie poparli księcia Contiego jako kandydata do tronu Rzeczpospolitej, zgłoszonego przez Francję. Skończyło się to dla miasta restrykcjami wprowadzonymi przez króla Ludwika XIV.


Leszczyński czeka - Gdańsk razem z nim

Opowiedzenie się po stronie Stanisława Leszczyńskiego miało poważne konsekwencje. Armia rosyjska ruszyła na Gdańsk. Władze miasta jesienią 1733 r. przeprowadziły w pilnym trybie przygotowania do obrony - wzmocniono i rozbudowano fortyfikacje. Rosjanie podeszli pod Gdańsk na początku lutego 1734 r., i wkrótce zażądali kapitulacji miasta i wydania Stanisława Leszczyńskiego. Miasto odrzuciło to ultimatum - rozpoczęło się oblężenie.

Oblężenie Gdańska przez wojska rosyjskie i saskie w roku 1734. Rycina Georga Paula Buscha z 1735 r.
Oblężenie Gdańska przez wojska rosyjskie i saskie w roku 1734. Rycina Georga Paula Buscha z 1735 r.
Materiały archiwalne

Gdańsk, podobnie jak Leszczyński, liczył na odsiecz wojsk Ludwika XV. Nadzieje te wzmacniało polityczne przedstawicielstwo Francji, która miała w Gdańsku swojego ambasadora - hrabiego Antoina-Felixa de Montiego. Czas jednak mijał, a sytuacja stawała się coraz trudniejsza. Miasto miało do dyspozycji 6,5 tys. żołnierzy, wspieranych przez 8 tys. uzbrojonych mieszczan. Wojska rosyjskie liczyły co najmniej 40 tys. ludzi. Pod koniec kwietnia dostarczono im 64 armaty - rozpoczął się regularny ostrzał Gdańska z pobliskich wzgórz.

24 maja 1734 r. Francja przysłała drogą morską 2,5 tys. żołnierzy, którzy wylądowali na Westerplatte. Ta liczba i tak nie była w stanie pomóc miastu. Do tego Francuzi musieli najpierw przebić się przez pierścień sił rosyjskich, które otaczały Gdańsk.


Nieostrożny i nadgorliwy hrabia de Plélo

Dowódca francuskiego korpusu był w randze pułkownika. Nazywał się Louis Robert Hippolyte de Bréhan hrabia de Plélo. Był francuskim wojskowym i dyplomatą - ambasadorem w Kopenhadze w latach 1729–1734.

27 maja oddziały francuskie od strony Westerplatte podjęły próbę przedarcia się do Gdańska przez rosyjskie umocnienia.

Według pamiętników markiza d’Argenson, który już w 1720 r. był generałem-porucznikiem armii królewskiej: “Hrabia de Plélo dowodził trzema batalionami (ok. tysiąc pięćset żołnierzy), usiłując bronić miasta, ale ze względu na ogromną przewagę Moskali, blisko trzydzieści tysięcy nieprzyjaciół, nie było szans na powodzenie. Pomimo tego, hrabia de Plélo walczył dzielnie do końca. Mimo ran, ociekając krwią, trzykrotnie prowadził atak, próbując podnieść na duchu naszych żołnierzy, którzy widzieli bezsens dalszej walki. Zginął po odniesieniu piętnastu ran”.

Nie wiadomo, na ile markiz d’Argenson upiększył wizerunek poległego oficera. Być może przemilczał jedynie okoliczności śmierci. Według źródeł z epoki, gdy atak się załamał, Francuzi zaczęli się wycofywać w popłochu. Hrabia de Plélo próbował opanować sytuację. Usiłował zatrzymać uciekających żołnierzy i został zastrzelony przez... jednego ze swoich podkomendnych - grenadiera, który nie chciał podporządkować się woli dowódcy. Strona francuska oficjalnie stwierdziła, że hrabia zginął wskutek swojej nieostrożności i nadgorliwości. Rosjanie wydali zwłoki. Pogrzeb odbył się w Bretanii, skąd pochodził brawurowy oficer. W chwili śmierci miał 35 lat.


Gdańsk na kolanach, Leszczyński - ucieka

Dziś można tylko spekulować co powodowało hrabią de Plélo. Na pewno rozumiał, że te 2,5 tys. żołnierzy niewiele wskóra przeciwko rosyjskiemu oblężeniu. Był to czas, gdy w systemie etycznym szlachty i oficerów karierę zaczęła robić świecka idea honoru. De Plélo prawdopodobnie nie wyobrażał sobie, że mógłby wrócić do Francji jako dowódca nieudanej misji. Miał wszak pomóc Stanisławowi Leszczyńskiemu - teściowi króla Ludwika XV, ojcu królowej Marii.

Francuski korpus po śmierci hrabiego de Plélo nie kwapił się do walki. Skapitulował przed Rosjanami 23 czerwca 1734 r. Dzień później poddała się także Twierdza Wisłoujście. Sytuacja Gdańska stała się beznadziejna.

W nocy z 27 na 28 czerwca Stanisław Leszczyński w przebraniu chłopa wymknął się z miasta i przedostał do Prus. Stamtąd - dotarł do Francji.

Stanisław Leszczyński jako teść króla Ludwika XV po ucieczce z Gdańska spadł na przysłowiowe cztery łapy. Został dożywotnim władcą bogatego Księstwa Lotaryngii i w niczym nie przypominał Sarmaty z patriotycznych wyobrażeń Polaków. Dożył prawie 90 lat.
Stanisław Leszczyński jako teść króla Ludwika XV po ucieczce z Gdańska spadł na przysłowiowe cztery łapy. Został dożywotnim władcą bogatego Księstwa Lotaryngii i w niczym nie przypominał Sarmaty z patriotycznych wyobrażeń Polaków. Dożył prawie 90 lat.
Materiały archiwalne

Gdańsk przez tydzień negocjował warunki kapitulacji - ostatecznie doszło do niej 9 lipca 1734 r. Istniejąca od przeszło 300 lat republika miejska po raz pierwszy i ostatni w swojej historii doznała porażki i musiała poddać się wojskom nieprzyjaciela.

Gdańsk uznał elekcję Augusta III na tron Rzeczpospolitej, a także zapłacił Rosji ogromną kontrybucję w wysokości 1 mln talarów. Dodatkowo rajcy musieli wysłać do Petersburga swoich delegatów - po to, by przeprosili uroczyście carycę Annę.


Ulica i kamień francuskiego hrabiego

Po latach zapomnienia Louis Robert Hippolyte de Bréhan hrabia de Plélo doczekał się - w 1995 r. - w Gdańsku ulicy swojego imienia, która biegnie przy Basenie Górniczym w Wisłoujściu.

Obelisk na cześć hrabiego de Plélo. Uroczystość odsłonięcia - 27 maja 2014 r., w 280. rocznicę śmierci francuskiego dowódcy.
Obelisk na cześć hrabiego de Plélo. Uroczystość odsłonięcia - 27 maja 2014 r., w 280. rocznicę śmierci francuskiego dowódcy.
Jerzy Pinkas/www.gdansk.pl

27 maja 2014 r. w pobliżu Twierdzy Wisłoujście odsłonięto pamiątkowy kamień ze stosownym napisem. Od tego czasu, co roku odbywa się tam uroczystość złożenia kwiatów z udziałem przedstawicieli konsulatu honorowego Republiki Francuskiej w Gdańsku, lokalnych władz oraz przedstawicieli Muzeum Historycznego Miasta Gdańska. W tym roku uroczystość zaplanowano na poniedziałek, 30 maja, o godz. 13.


Roman Daszczyński (0)
www.gdansk.pl
roman.daszczynski@gdansk.pl
więcej tekstów autora
Roman Daszczyński (0)
www.gdansk.pl
roman.daszczynski@gdansk.pl
więcej tekstów autora