Niedoszły król

W historii Gdańska zwykle wymienia się Jana Heweliusza, Artura Schopenhauera, Daniela Fahrenheita, ród Ferberów, Daniela Chodowieckiego i kilku innych. Do grona tych znakomitych gdańszczan należałoby również zaliczyć księcia Adama K. Czartoryskiego.

A
A
data publikacji: 30 stycznia 2019 r.
Adam K. Czartoryski, portret Józefa Peszki
Adam K. Czartoryski, portret Józefa Peszki
Fot. www.pinakoteka.zascianek.pl / zbiory Muzeum Narodowego Warszawa

Pochodził z wpływowego polskiego rodu magnackiego, a urodził się 1 grudnia 1734 roku właśnie w Gdańsku. Ojciec jego książę August Czartoryski, wojewoda ruski, dzięki małżeństwu z Zofią z Sieniawskich Denhoffową, dziedziczką naj­większej fortuny w Rzeczpospolitej, stał się jednym z najbogatszych ma­gnatów w Polsce. W latach 1742-1747 byt starostą Kościerzyny. Aby wzmocnić potęgę rodową w roku 1761 właśnie Adama Kazimierza ożenił z posażną hra­bianką Izabelą Flemming. Była ona głośną protektorką sztuki, pisarką i założycielką muzeum pamiątek narodowych w Puławach, tzw. świątyni Sybilli i autorką książek dla ludu. Gło­śno i zasłużenie mówiono w Europie o jej nadzwyczajnej urodzie.

Okoliczność urodzenia się w Gdańsku księcia Adama Czartoryskiego wiąże się z dramatycznym losem króla Stanisława Leszczyńskiego. Po elekcji Gdańsk udzielił królowi Stanisławowi schronienia, co doprowadziło do kilku­miesięcznego oblężenia miasta przez wojska rosyjskie i saskie w 1734 roku. Książę August Czartoryski brał udział, wraz ze swoją gwardią, w obronie Gdańska i został wzięty do niewoli przez wojska rosyjskie pod wodzą feldmarszałka von Münnicha. Razem z innymi 29 czerwca 1734 roku przyrzekł wierność królowi Augustowi III, który za to nagrodził go saskim orderem św. Huberta.

Urodzony w Gdańsku książę Adam K. Czartoryski, generał ziem podolskich, odegrał w historii Polski ogromną ro­lę. Ojciec wychowywał go na króla, w 1757 roku został wysłany do Anglii. Przez urodzenie, bogactwo, wielkość ducha i wykształcenie zdobył sobie w owych czasach znaczną pozycję jako mąż stanu. Jego oj­ciec był brany pod uwagę jako kandy­dat na króla Polski w czasie bezkrólewia w 1733 roku, a Adam w podobnej sytuacji trzy dekady później po śmierci Augu­sta III (1763). Jednak koronę, dzięki decydującym wpływom Katarzyny II, otrzymał Stanisław August Poniatowski.

W roku 1768 Adam Czartoryski był komendan­tem Szkoty Rycerskiej, zwanej też Korpusem Kadetów. Był wpływowym posłem na Sejm Czteroletni, rzeczni­kiem reform ustrojowych. Poza tym zajmował się pisarstwem. W znanej gdańskiej oficynie Schreiberów drukowano w 1763 roku redagowany przez A. K. Czartoryskiego „Monitor”, zwany „małym”, który uważano za znaczące osiągnięcie polskiego oświecenia.

Książę Adam Czartoryski wspólnie ze Stanisławem Lubomirski ofiarował fundusze na nowoczesne oprzyrzą­dowanie obserwatorium astronomicz­nego na Biskupiej Górce, które zbudował tu wybitny astronom N. M. Wolf. Adam Czartoryski był wysoko ceniony przez władze Gdańska – w 1763 roku na jego cześć wybito pamiątkowy medal (według projektu medaliera Loosa), a wręczono mu go w 1770 roku z okazji chrztu pierwo­rodnego syna Adama Jerzego.

Adam Kazimierz Czartoryski zmarł 19 mar­ca 1823 roku w Sieniawie (koło Jarosławia). Już w 1812 roku podzielił ma­jątek swój i żony,  składający się z 25 miast i 450 wsi, między czworo dzieci. Gdyby rajcy dzisiejszego Gdań­ska szukali patrona dla jakiejś ulicy, to miano A. K. Czartoryskiego byłoby jak najbardziej godne i odpowiednie.


Tadeusz Tessmer


Pierwodruk: „30 Dni” 4/1999

Historie gdańskie
Wypisy gdańskie
Rozmowy gdańskie
Biblioteka gdańskia