PORTAL MIASTA GDAŃSKA
PL | EN | DE

Niedoszły król

Niedoszły król
W historii Gdańska zwykle wymienia się Jana Heweliusza, Artura Schopenhauera, Daniela Fahrenheita, ród Ferberów, Daniela Chodowieckiego i kilku innych. Do grona tych znakomitych gdańszczan należałoby również zaliczyć księcia Adama K. Czartoryskiego.
Więcej artykułów poświęconych Gdańskowi znajdziesz na stronie głównej gdansk.pl
Adam K. Czartoryski, portret Józefa Peszki
Adam K. Czartoryski, portret Józefa Peszki
Fot. www.pinakoteka.zascianek.pl / zbiory Muzeum Narodowego Warszawa

Pochodził z wpływowego polskiego rodu magnackiego, a urodził się 1 grudnia 1734 roku właśnie w Gdańsku. Ojciec jego książę August Czartoryski, wojewoda ruski, dzięki małżeństwu z Zofią z Sieniawskich Denhoffową, dziedziczką naj­większej fortuny w Rzeczpospolitej, stał się jednym z najbogatszych ma­gnatów w Polsce. W latach 1742-1747 byt starostą Kościerzyny. Aby wzmocnić potęgę rodową w roku 1761 właśnie Adama Kazimierza ożenił z posażną hra­bianką Izabelą Flemming. Była ona głośną protektorką sztuki, pisarką i założycielką muzeum pamiątek narodowych w Puławach, tzw. świątyni Sybilli i autorką książek dla ludu. Gło­śno i zasłużenie mówiono w Europie o jej nadzwyczajnej urodzie.

Okoliczność urodzenia się w Gdańsku księcia Adama Czartoryskiego wiąże się z dramatycznym losem króla Stanisława Leszczyńskiego. Po elekcji Gdańsk udzielił królowi Stanisławowi schronienia, co doprowadziło do kilku­miesięcznego oblężenia miasta przez wojska rosyjskie i saskie w 1734 roku. Książę August Czartoryski brał udział, wraz ze swoją gwardią, w obronie Gdańska i został wzięty do niewoli przez wojska rosyjskie pod wodzą feldmarszałka von Münnicha. Razem z innymi 29 czerwca 1734 roku przyrzekł wierność królowi Augustowi III, który za to nagrodził go saskim orderem św. Huberta.

Urodzony w Gdańsku książę Adam K. Czartoryski, generał ziem podolskich, odegrał w historii Polski ogromną ro­lę. Ojciec wychowywał go na króla, w 1757 roku został wysłany do Anglii. Przez urodzenie, bogactwo, wielkość ducha i wykształcenie zdobył sobie w owych czasach znaczną pozycję jako mąż stanu. Jego oj­ciec był brany pod uwagę jako kandy­dat na króla Polski w czasie bezkrólewia w 1733 roku, a Adam w podobnej sytuacji trzy dekady później po śmierci Augu­sta III (1763). Jednak koronę, dzięki decydującym wpływom Katarzyny II, otrzymał Stanisław August Poniatowski.

W roku 1768 Adam Czartoryski był komendan­tem Szkoty Rycerskiej, zwanej też Korpusem Kadetów. Był wpływowym posłem na Sejm Czteroletni, rzeczni­kiem reform ustrojowych. Poza tym zajmował się pisarstwem. W znanej gdańskiej oficynie Schreiberów drukowano w 1763 roku redagowany przez A. K. Czartoryskiego „Monitor”, zwany „małym”, który uważano za znaczące osiągnięcie polskiego oświecenia.

Książę Adam Czartoryski wspólnie ze Stanisławem Lubomirski ofiarował fundusze na nowoczesne oprzyrzą­dowanie obserwatorium astronomicz­nego na Biskupiej Górce, które zbudował tu wybitny astronom N. M. Wolf. Adam Czartoryski był wysoko ceniony przez władze Gdańska – w 1763 roku na jego cześć wybito pamiątkowy medal (według projektu medaliera Loosa), a wręczono mu go w 1770 roku z okazji chrztu pierwo­rodnego syna Adama Jerzego.

Adam Kazimierz Czartoryski zmarł 19 mar­ca 1823 roku w Sieniawie (koło Jarosławia). Już w 1812 roku podzielił ma­jątek swój i żony,  składający się z 25 miast i 450 wsi, między czworo dzieci. Gdyby rajcy dzisiejszego Gdań­ska szukali patrona dla jakiejś ulicy, to miano A. K. Czartoryskiego byłoby jak najbardziej godne i odpowiednie.


Tadeusz Tessmer


Pierwodruk: „30 Dni” 4/1999