30 marca 1945

Od wielu lat co roku powtarzamy: stare, zabytkowe centrum hanzeatyckiego miasta, w którym kolejne wieki dodawały kolejne warstwy jak słoje szlachetnego drzewa, zniszczone zostało w dziewięćdziesięciu procentach. A rocznica, przypadająca w ostatnie dni marca, stała się pojemnym skrótem końca i początku, zerwania ciągłości długiego procesu, który stworzył to miasto, zakorzenione w polskiej historii, ale też niemieckiej kulturze i języku.

A
A
Sylwester Braun / zbiory NMM Gdańsk

Takie skróty są potrzebne, by odmierzać pewien rytm dziejów. Ale sama historia rzadko kiedy podąża szlakiem na skróty. Bo przecież, zanim to wszystko się stało, zanim wojna zrównała miasto z ziemią, zanim Rosjanie gwałcąc i paląc dokończyli dzieła zniszczenia i zanim tysiące gdańszczan opuściło dobrowol­nie lub pod przymusem ruiny swoich domów – nazizm zabił duszę tego miejsca. Wpierw rozebrano synagogę i umundurowano mieszkańców, potem – już po l września 1939 roku - niektó­rych wywieziono, innych rozstrzelano, a na ko­niec – w styczniu 1945 roku – wydano rozkaz obrony, która nie miała sensu, ale nie dopusz­czała kompromisu. Ciała tych, którzy go nie usłuchali, przez wiele dni wisiały na drzewach w Wielkiej Alei.

Zwycięskie armie radzieckie też nie znały kompromisu. I choć mija już tyle dziesiątków lat, nadal nie wiemy precyzyjnie, kto i jak obrócił miasto w ruinę. Jaka jego część padła ofiarą radzieckich i amerykańskich nalotów bombo­wych, jaka rozsypała się na skutek artyleryj­skiego ostrzału w marcu 1945 roku, a jaką zniszczono celowo w kwietniu, a nawet w maju 1945, już po wyparciu wojsk niemieckich i zdo­byciu miasta.

A potem nastąpił exodus dawnych mieszkańców. I też nie mieści się w skrócie, któremu odpowiadałaby jedna tylko data. Wypędzenie – jak chcą jedni, czy przymusowe wysiedlenie – jak nazwali to inni, nie było aktem jednorazowym. Z różnym natęże­niem trwało do końca 1947 roku.

Pozostały ruiny, do których ściągali przybysze z różnych stron Polski. Wielu by­ło takich, których rodzinne miejsca znalazły się poza granicami nowego państwa. Zaczęła się odbudowa. Możemy dzisiaj dyskutować, czy była wówczas szansa, by pełniej i mądrzej przywrócić Gdańsk do istnienia. Ale jedno jest pewnie: Pola­cy, którzy wówczas przyjechali, budowali miasto zniszczone przez innych.

Jeszcze w latach sześćdziesiątych ruiny stanowiły naturalny element nadmotławskiego pejzażu. Pamiętam, że moja droga z domu do szkoły zaczynała się na Błędniku, który wyglądał inaczej niż dzisiaj. Był wąski, kręty i bruko­wany. Kamiennymi schodami schodziłem z niego w ulicę Kupiecką, obok gmachu Dyrekcji Kolei, a z drugiej strony były ruiny i wykopy pod fundamenty przyszłego „Zieleniaka”. Znacznie później, dzięki pocztówce kupionej na Jar­marku Dominikańskim, uświadomiłem sobie, że idąc do szkoły mijałem gruzy, które zostały z willi prezydenta Senatu Wolnego Miasta.

W mojej wyobraźni ruiny nie wią­zały się z wojną, nie były ślada­mi tragedii. Były takimi śladami dla moich rodziców. A nowi mieszkańcy nie szukali w gruzach pamiątek swojej przeszłości, bo ich tam nigdy nie było. I nie wiązali z nimi żadnych wspomnień. Pewnie dlatego bez zbędnych sentymen­tów w niektórych miejscach wytyczono nowe ulice i place, rozebra­no jako tako zachowane kamienice, rekonstruując pieczołowicie tylko najstarsze zabytki. Powstał nowy Gdańsk – przedziwna synteza spalonej ziemi, nowo-starego Głównego Miasta i sier­miężnej nowoczesności socjalistycznej architektury.

M. Ryś-Dobrzykowski / zbiory AP Gdańsk

Kiedy ogląda się zdjęcia z końca lat czterdziestych, a nawet z lat pięćdziesiątych (choćby w albumie „Był sobie Gdańsk 1945”), ma się wrażenie, że Gdańsk, który na nich widzimy, bardziej przypomina ten przedwojenny niż dzisiejszy. Im dłużej patrzymy, tym bardziej narasta przekona­nie, że dawne miasto umierało powoli, że wśród po­gorzelisk przechowały się całe fragmenty zabu­dowy znikającej systematycznie przez długie lata. Ale jest też drugie wrażenie: że śmierć tak naprawdę nigdy nie nastąpiła, że procesowi zapadania w nicość to­warzyszą harmonijnie narodzi­ny nowego. Wątła nić cią­głości została jednak zachowana.

 

Donald Tusk

 

Pierwodruk: „30 Dni” 1/2005

Historie gdańskie
Wypisy gdańskie
Rozmowy gdańskie
Biblioteka gdańskia