Kuźnia wodna

Kartki z historii

Pierwsza wzmianka o kuźni nad Potokiem Oliwskim pochodzi z dokumentu z 1597 roku. Akt ten jest poświadczeniem jej sprzedaży przez Jana Klinghamera Dawidowi Konarskiemu - Opatowi Zakonu Cystersów w Oliwie. Z późniejszych sporadycznych wzmianek dowiadujemy się m. in. że w latach 1628-1733 kuźnia należała do rodziny Remus, od roku 1830 do Daniela Mąglowskiego, w latach 1918-1945 do Maxa Hansena, a następnie w latach 1945-1948 do różnych użytkowników (m. in. Tadeusza Bożka) Od 1948 roku kuźnia niszczała pozostawiona własnemu losowi.

W 1957 roku opiekę nad kuźnią roztoczyło Muzeum Techniki w Warszawie. Dzięki jego staraniom i środkom niezwłocznie zabezpieczono ocalałe urządzenia i fragmenty budynków. Wtedy także opracowana została koncepcja odbudowy obiektu.

W latach 1958-1960 sporządzono dokumentację dla odbudowy części zabytku, a następnie w latach 1960-1963 odbudowano tę część. Dokumentację drugiej części kuźni wraz z projektem zagospodarowania otaczającego ją terenu wykonano w latach 1971-1974. W 1975 roku przystąpiono do odbudowy pozostałej części zabytku. Prace te ukończono w roku następnym. W latach 1976-1978 przeprowadzono konserwację mechanicznego wyposażenia kuźni.

Podczas odbudowy i częściowej rekonstrukcji kuźni, a zwłaszcza jej wyposażenia, trzeba było pokonać wiele trudności, związanych z potrzebą odtwarzania historycznych już rozwiązań konstrukcyjnych. Konieczne było m. in. dokonanie wyboru odpowiednich materiałów, z których miano następnie odtwarzać brakujące elementy. O skali tych trudności może np. świadczyć fakt, że do odtworzenia wałów kół wodnych należało sprowadzić bale dębowe o średnicy ponad jednego metra.

W dniu 17 czerwca 1978 r. nastąpiło uroczyste otwarcie kuźni, jako placówki muzealnej, stanowiącej oddział Muzeum Techniki w Warszawie.

Niektóre informacje techniczne

Drewniane zabudowania kuźni składają się z dwu części rozdzielonych przepływającym środkiem Potokiem Oliwskim. W każdej z części znajduje się piec grzewczy i młot napędzany odrębnym kołem wodnym. Koła te o średnicy 4 m mają na obwodzie po 44 łopatki. Są to koła nasiębierne osadzone na kwadratowych w przekroju (0,7 x 0,7 m) wałach dębowych o długości 8 m. Dzięki zastosowaniu dźwigni przy obrocie wału następuje uniesienie młota o ciężarze około 250 kg. Młot ten spada następnie z wysokości około 40 cm na kowadło.

Charakterystycznym elementem wyposażenia prawej części kuźni są również nożyce mimośrodowe, poruszane małym kołem wodnym o średnicy 3,1 m. Koło to jest osadzone na wale dębowym o średnicy 0,5 m. i długości 4,7 m. Nożyce mimośrodowe pozwalają na cięcie rozgrzanego żelaza o grubości 40 mm.