Zasady dopuszczalności udzielania pomocy publicznej określają przepisy Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Każdy projekt programu pomocowego, w tym przewidujący udzielenie pomocy w ramach wyłączeń grupowych, oraz pomocy indywidualnej, w tym pomocy indywidualnej na restrukturyzację, wymaga uzyskania opinii Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK). W opinii tej Prezes stwierdza, czy wsparcie przewidziane w projekcie spełnia przesłanki pomocy publicznej w rozumieniu art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), czyli sprawdza, czy jednocześnie spełnione są następujące warunki:

• wsparcie jest przyznawane przez Państwo lub pochodzi ze środków państwowych,
• udzielane jest na warunkach korzystniejszych niż oferowane na rynku,
• ma charakter selektywny (uprzywilejowuje określone przedsiębiorstwo lub przedsiębiorstwa albo produkcję określonych towarów),
• grozi zakłóceniem lub zakłóca konkurencję oraz wpływa na wymianę handlową między Państwami Członkowskimi UE.

Ponadto, Prezes w opinii stwierdza, czy projektowane wsparcie jest zgodne z rynkiem wewnętrznym, a w przypadku niezgodności proponuje określone rozwiązania mające na celu dostosowanie do reguł rynku wewnętrznego. Zajmuje także stanowisko w kwestii ewentualnego obowiązku notyfikacji projektu (czyli obowiązku zgłoszenia projektu Komisji Europejskiej).

Zgodnie z art. 108 ust. 3 TFUE Komisja Europejska musi zostać poinformowana o wszelkich planach przyznania lub zmiany pomocy publicznej. Państwo członkowskie nie może wprowadzać w życie projektowanych środków dopóki Komisja nie wyda decyzji końcowej.

Prezes UOKiK odgrywa kluczową rolę w procesie notyfikacji (zgłoszenia) pomocy publicznej. Zawiadamia on Komisję Europejską o zamiarze udzielenia wsparcia przedsiębiorcy przez polski organ administracji lub inny podmiot publiczny. Do momentu podjęcia przez Komisję decyzji w sprawie zgodności notyfikowanego wsparcia z prawem wspólnotowym, państwo członkowskie ma obowiązek wstrzymać się z jego udzieleniem. W toku postępowania wyjaśniającego przed Komisją, Prezes UOKiK, przy współpracy innych organów i podmiotów w tym beneficjentów pomocy, przekazuje w imieniu polskich władz dane oraz dokumenty, o które wnioskuje Komisja Europejska, a także odpowiada na stawiane przez nią pytania. Zgłoszeniu podlega każdy rodzaj wsparcia, z wyjątkiem pomocy de minimis oraz pomocy udzielanej w ramach wyłączeń grupowych.

Prezes UOKiK, jeżeli uzna to za zasadne, w imieniu rządu polskiego wnosi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej lub Sądu odwołania od decyzji Komisji Europejskiej, a następnie reprezentuje Polskę w postępowaniach toczących się przed tymi sądami.

Do obowiązków Prezesa UOKiK należy również monitorowanie wsparcia udzielanego polskim przedsiębiorcom, czyli gromadzenie, przetwarzanie oraz przekazywanie informacji związanych z pomocą publiczną. Wszystkie podmioty udzielające pomocy przekazują Prezesowi Urzędu sprawozdania o udzielonej pomocy lub informację o nieudzieleniu pomocy (tzw. sprawozdanie zerowe). Informacje te są porządkowane a następnie gromadzone w specjalnej bazie danych tzw. SHRIMP (System Harmonogramowania, Raportowania i Monitorowania Pomocy). Na podstawie zebranych danych, Prezes UOKiK co roku opracowuje i przedstawia Radzie Ministrów raport o pomocy publicznej udzielonej w roku poprzednim. Raport ten Rada Ministrów przedstawia następnie Sejmowi.

Ponadto, Prezes UOKiK przygotowuje roczne sprawozdanie o udzielonej w Polsce pomocy publicznej na potrzeby Komisji Europejskiej, która na tej podstawie (i na podstawie sprawozdań otrzymanych od pozostałych państw członkowskich) opracowuje zbiorcze sprawozdanie o pomocy publicznej udzielonej w całej Unii Europejskiej (tzw. State Aid Scoreboard).

Programy pomocowe są aktami normatywnymi (np. ustawami albo rozporządzeniami), które zawierają podstawy prawne przyznawania określonego wsparcia przedsiębiorcom i jednocześnie określają zasady oraz warunki udzielania tego wsparcia m.in.:

• krąg beneficjentów;
• formę wsparcia (dotacja, rozłożenie na raty płatności podatku, gwarancja, poręczenie, itp.);
• przeznaczenie (np. na szkolenia, badania i rozwój, ochronę środowiska, zwiększanie zatrudnienia, restrukturyzację);
• organy udzielające;
• maksymalną wielkość wsparcia;
• czas trwania programu.

Należy podkreślić, iż co do zasady w programie pomocowym nie są wskazani konkretni przedsiębiorcy, którzy otrzymają pomoc - program stanowi akt o charakterze generalnym i abstrakcyjnym, na którego podstawie będzie udzielana pomoc indywidualnym przedsiębiorcom (będą wydawane indywidualne decyzje lub zawierane umowy).

"Mechanizm przejrzystości" przewiduje konieczność poinformowania Komisji Europejskiej o udzieleniu pomocy, w ramach istniejącego programu pomocowego, na duży projekt inwestycyjny niepodlegający obowiązkowi notyfikacji. Chodzi o projekt, w przypadku którego całkowita wartość pomocy ze wszystkich źródeł nie przekracza 75 % maksymalnej kwoty pomocy, którą można byłoby uzyskać w danym regionie na inwestycję o wydatkach kwalifikowanych w wysokości 100 mln EURO, przy zastosowaniu standardowego pułapu pomocy określonego w mapie pomocy regionalnej (kwotowe limity wskazane zostały w pkt 64 Wytycznych w sprawie krajowej pomocy regionalnej na lata 2007-2013). Pomoc publiczna udzielana na duży projekt inwestycyjny nie podlegający notyfikacji jest wykazywana Komisji Europejskiej na standardowym formularzu, który Państwo Członkowskie musi przesłać Komisji w ciągu 20 dni roboczych od dnia udzielenia pomocy przez właściwy organ.

Pomocą indywidualną jest pomoc udzielana poza programami pomocowymi to znaczy na podstawie aktu normatywnego, który nie został zaakceptowany przez Komisję Europejską jako program pomocowy. Pomocą indywidualną jest także pomoc udzielana wprawdzie na podstawie zaakceptowanego programu pomocowego, ale w stosunku do której Komisja zażądała odrębnej notyfikacji w decyzji akceptującej program (jak wskazano powyżej). Projekt pomocy indywidualnej (zarówno w pierwszym jak i drugim przypadku) podlega opiniowaniu przez Prezesa UOKiK, a następnie obowiązkowi zgłoszenia Komisji Europejskiej zgodnie z art. 108 TFUE (notyfikacji).

Szczególnym rodzajem pomocy indywidualnej jest pomoc indywidualna na restrukturyzację. Jednym z warunków udzielenia takiej pomocy jest opracowanie przez przedsiębiorcę planu restrukturyzacyjnego, który określa działania mające na celu przywrócenie przedsiębiorcy długookresowej zdolności do konkurowania na rynku. Restrukturyzacja musi być oparta na realistycznych założeniach i przeprowadzona w możliwie krótkim czasie.

Komisja Europejska ma możliwość wydawania rozporządzeń, na podstawie których pewne kategorie pomocy są, niejako z góry, uznane za zgodne ze wspólnym rynkiem i w związku z tym nie wymagają wcześniejszej notyfikacji oraz uzyskania zgody Komisji. Są to projekty objęte tzw. wyłączeniami grupowymi oraz pomoc de minimis.

Kwestię przyznawania pomocy w ramach wyłączeń grupowych reguluje Rozporządzenie Komisji (WE) NR 800/2008 z dnia 6 sierpnia 2008 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne ze wspólnym rynkiem w zastosowaniu art. 87 i 88 TWE (ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń blokowych). Odnosi się ono do następujących kategorii wsparcia:

• pomocy regionalnej;
• pomocy inwestycyjnej i na zatrudnienie dla MŚP;
• pomocy na zakładanie przedsiębiorstw przez kobiety; 
• pomocy na ochronę środowiska; 
• pomocy na usługi doradcze dla MŚP i udział MŚP w targach; 
• pomocy w formie kapitału podwyższonego ryzyka; 
• pomocy na działalność badawczą, rozwojową i innowacyjną; 
• pomocy szkoleniowej; 
• pomocy dla pracowników znajdujących się w szczególnie niekorzystnej sytuacji lub niepełnosprawnych.

Pomoc de minimis stanowi szczególną kategorię wsparcia udzielanego przez państwo, gdyż uznaje się, że ze względu na swą małą wartość nie powoduje ona zakłócenia konkurencji w wymiarze unijnym. W związku z powyższym, nie stanowi ona de facto pomocy publicznej w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, a w konsekwencji nie podlega obowiązkowi notyfikacji Komisji Europejskiej. Zasady udzielania pomocy de minimis określa Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1998/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu do pomocy de minimis.

Łączna wartość pomocy de minimis dla jednego beneficjenta nie może przekroczyć równowartości 200 tys. EURO brutto w okresie 3 lat kalendarzowych, a w przypadku podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą w sektorze transportu drogowego – 100 tys. EURO. Dokonując oceny wniosku przedsiębiorcy, bierze się pod uwagę bieżący rok kalendarzowy oraz dwa poprzednie lata. Nie ma znaczenia forma pomocy, źródło jej pochodzenia ani cel, na jaki została wykorzystana - do ogólnej puli wliczane są wszystkie środki uzyskane przez danego przedsiębiorcę jako pomoc de minimis w badanym okresie. Przedsiębiorców ubiegających się o pomoc de minimis obowiązują pewne ograniczenia. Nie można łączyć jej, w odniesieniu do tych samych kosztów kwalifikowanych, z pomocą o innym przeznaczeniu (np. pomocą regionalną), jeśli doprowadziłoby to do przekroczenia dopuszczalnej intensywności tej pomocy. Pomoc de minimis może być udzielana jedynie w formach przejrzystych, czyli takich, w stosunku do których nie ma konieczności szacowania ryzyka dla obliczenia wartości pomocy. Pomoc de minimis nie może być udzielona przedsiębiorcy znajdującemu się w trudnej sytuacji ekonomicznej w rozumieniu Wytycznych wspólnotowych dotyczących pomocy państwa w celu ratowania i restrukturyzacji zagrożonych przedsiębiorstw.

Projekt programu pomocowego przewidującego udzielenie pomocy de minimis wymaga zgłoszenia do Prezesa UOKiK w celu przedstawienia przez niego ewentualnych zastrzeżeń. Obowiązek taki nie dotyczy pomocy indywidualnej. Podmiot udzielający pomocy z urzędu (bez konieczności składania w tym zakresie wniosku przez beneficjenta pomocy) wydaje zaświadczenie o przyznanym wsparciu stwierdzające jego charakter i określające m.in. dzień i wartość udzielonej pomocy de minimis, a także dane identyfikujące organ udzielający pomocy i beneficjenta oraz podstawę prawną udzielenia pomocy. Zaświadczenie powinno być wydane beneficjentowi w dniu udzielenia pomocy (np. w dniu podpisania umowy, na podstawie której przedsiębiorca nabył prawo do pomocy lub wraz z decyzją organu udzielającego pomocy). Jeśli wszystkie niezbędne dane, które musi zawierać zaświadczenie o pomocy de minimis zostały uwzględnione w treści decyzji, wydawanie zaświadczenia jako dodatkowego dokumentu nie jest potrzebne. W przypadku udzielania pomocy na podstawie umowy, niezbędne jest wydanie zaświadczenia de minimis. Powyższe zaświadczenie może stanowić załącznik do umowy.

Informacje dotyczące zasad udzielania i rozliczania pomocy publicznej, sporządzania sprawozdań, a także odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania oraz wykaz istniejących w Polsce programów pomocowych można uzyskać na stronach internetowych Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie: www.uokik.gov.pl , w zakładce: pomoc publiczna.

materiał zebrała i opracowała: Katarzyna Auksztol, Wydział Polityki Gospodarczej Urzędu Miejskiego w Gdańsku